(GLO)- Có lẽ công trình đại thủy nông Đồng Cam-Phú Yên là vết cắt đầu tiên của con người trên sông Ba vào những thập niên đầu thế kỷ XX. Người Phú Yên thời ấy cũng chưa biết xuất xứ của cái tên “đồng cam” là từ đâu mà ra và có cùng thời với cái tên “công trình thủy nông Bảo Đại” hay không? Nhưng cuối cùng, người địa phương cũng thích dùng từ “đồng cam” hơn vì nó gắn liền với một thời kỳ chung tay, góp sức vượt qua gian khổ, hy sinh để xây dựng nên công trình kỳ vĩ của vùng đồng đất Tuy Hòa.
 |
| Đập Đồng Cam. Ảnh: Bùi Quang Vinh |
Sau 82 năm kể từ ngày khánh thành đưa vào sử dụng đập Đồng Cam (1933), chúng tôi mới có dịp đến thưởng lãm một công trình mang tính lịch sử này. Có quan sát hết cái vựa lúa cò bay thẳng cánh, lớn nhất miền Trung ở Phú Yên từ cánh bắc đến cánh nam, chúng ta mới thấy tầm vóc của công trình thủy nông có một không hai trong thời điểm lịch sử lúc bấy giờ ở Việt Nam do người Pháp khảo sát và xây dựng. Trong đoàn chúng tôi, ai cũng nghe danh công trình thủy nông này qua sách vở nhưng chưa được mục sở thị nên rất háo hức được đến để chiêm ngưỡng dung nhan của “người đẹp” sông Ba một thời, ẩn mình nơi thâm sơn cùng cốc.
Dừng lại ở Văn phòng Ban Quản lý của Công ty Thủy lợi Đồng Cam nằm gần khu vực đập đầu mối (thuộc bờ bắc, xã Hòa Hội, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên), chúng tôi được anh công nhân trực ban nhiệt tình đón tiếp đưa đi thăm thú các điểm chính của công trình. Vượt lên hàng trăm bậc tam cấp để đến đỉnh núi Trù Cúc, chúng tôi thắp hương ở miếu Sơn Thần và viếng đền thờ 54 vị tiền bối, những công nhân hy sinh khi xây dựng đập Đồng Cam này, sau đó mới xuống vực để tiếp cận với đập tràn, nơi mà ròng rã 6 năm trời, hàng vạn công nhân “nằm gai nếm mật” nơi rừng thiêng nước độc để đào núi ngăn sông tạo dựng nên một công trình dân sinh làm thay đổi cuộc đời của người nông dân Phú Yên. Nằm giữa một vùng sơn thủy hữu tình với mây trời và gió núi, một con đập tràn dài khoảng 525 mét bắc ngang qua sông Ba như một con trăn khổng lồ trườn mình vắt từ đầu núi Trù Cúc (phía nam) đến thân núi Quy Hậu (phía bắc). Bên trên đập là một hồ nước mênh mông với hàng trăm bãi đá nhấp nhô. Nghe đâu, ngày xưa những kỹ sư người Pháp đã khảo sát khá toàn diện vùng hạ lưu sông Ba từ cuối thế kỷ XIX và đã chọn được địa điểm ưu việt nhất nơi đây để làm thân đập-nơi mà sách cũ có tên là Thạch Hãn. Đó là vùng có những vỉa đá granite nằm như bàn thạch ở lòng sông tạo thành một nền móng tự nhiên vững chãi. Chính những dải đá này trở thành vật cản trên con đường thủy ngày xưa giữa người miền xuôi và miền ngược, nhất là thời kỳ vương quốc Chăm Pa còn trị vì.
Theo tài liệu lịch sử về quá trình xây dựng đập Đồng Cam thì ý tưởng hình thành công trình thủy nông này bởi những kỹ sư người Pháp có từ cuối thế kỷ XIX, nhưng mãi sau năm 1920 thì đề án xây dựng đập Đồng Cam của Kỹ sư trưởng Lefevre cùng người cộng sự là kỹ sư Nordey mới được Toàn quyền Đông Dương chấp thuận và bắt đầu khởi công ngày 30-11-1923. Đây là công trình thủy nông tự chảy thiết kế theo hệ thống bậc thang dựa vào địa hình tự nhiên từ cao xuống thấp; gồm các hạng mục: đập chính và 2 tuyến kênh (hữu ngạn dài 36 km với 9 kênh phụ, kênh tả ngạn dài 32 km với 7 kênh phụ), ban đầu chỉ tưới tiêu cho 8.000 ha thuộc vùng đồng đất Tuy Hòa. Sau nhiều lần tu bổ, cải tạo đã từng bước nâng cao năng lực tưới lên 19.000 ha rồi 28.000 ha từ sau ngày giải phóng (1975) và mới đây, người ta đã nâng cao thân đập thêm 30 phân để mở rộng vùng tưới tiêu lên 31.000 ha.
Vào thời điểm lịch sử lúc bấy giờ, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, nhân dân ta bị áp bức, bóc lột, đời sống vô cùng bần hàn, nhất là người nông dân ở miền Trung phải chịu cảnh đói khổ quanh năm thì công trình thủy nông Đồng Cam hoàn thành đưa vào sử dụng là một cứu cánh cho người dân Phú Yên nói riêng và vùng Trung kỳ nói chung. Khi chưa có công trình thủy nông này, một vùng đồng đất rộng hàng vạn mẫu nằm ở hạ lưu sông Ba có lớp phù sa màu mỡ đã bị bỏ hoang hóa với những đầm phá lau lách mọc hoang dại, cư dân thưa thớt chỉ canh tác trên một phần diện tích ít ỏi và làm mỗi năm l mùa, nhờ vào nước trời là chính.
Gần 10 năm trời, kể từ ngày khởi công cho đến khi hoàn tất công trình thủy nông lớn này, người ta đã huy động hàng vạn công nhân lao động làm việc cật lực trong điều kiện thiên nhiên vô cùng khắc nghiệt và phương tiện máy móc thiếu thốn. Trên công trường đến thời cao điểm, hàng ngày phải huy động đến 5.000 lao động đào đắp hàng triệu mét khối đất đá, dưới sự chỉ huy của kỹ sư điều hành người Pháp là De Fargue và 2 kỹ sư Machefaux và Carrez. Một sự cố đau lòng xảy ra trên công trường đập Đồng Cam bấy giờ, mãi đến nay người dân Phú Yên còn nhớ. Đó là, vào ngày 1-9-1929, tức là vào mùa mưa lũ phía thượng nguồn sông Ba, do bất cẩn, một chiếc thuyền chở công nhân qua sông đã bị lật úp khiến 52 công nhân tử nạn. Tên tuổi của họ hiện được người dân lập bia thờ cúng chung trên đỉnh núi Trù Cúc gần với công trình đầu mối, cùng với 2 công nhân khác cũng tử nạn trong lúc đắp đê, bắn mìn. Người Phú Yên ngày nay còn truyền tụng câu ca: “Ai ơi bưng bát cơm đầy/Đồng Cam xây dựng nhớ ngày năm xưa/Gian nan cực nhọc nắng mưa/Công ơn biết mấy cho vừa, đừng quên”.
Công trình đại thủy nông Đồng Cam, một dấu ấn đầu tiên của bàn tay con người, góp phần đưa nguồn nước sông Ba vào đồng đất Phú Yên, tạo nên một vựa lúa lớn nhất miền Trung, giúp người nông dân một nắng hai sương nơi đây giải quyết được nạn thiếu lương thực trầm kha; đồng thời nó cũng góp một phần nhỏ trị thủy ở vùng hạ lưu, điều tiết dòng chảy tự nhiên của sông Ba và làm đổi thay môi trường khắc nghiệt nơi vùng sơn cước heo hút này.
Bùi Quang Vinh
