Chiếc gùi của người Tây Nguyên

(GLO)- Người Tây Nguyên sinh sống trên rừng rẫy nên việc đi lại, mang vác, vận chuyển thường gặp nhiều bất lợi. Từ xa xưa, họ không có thói quen gánh gồng hoặc kéo xe có bánh chuyên chở trên những chặng đường mưu sinh. Với những lối mòn rậm rạp, quanh co đèo dốc, gùi là cách vận chuyển tối ưu nhất, khỏe nhất, hiệu quả nhất.
Việc vận chuyển vì vậy phần lớn là mang bằng gùi. Chiếc gùi như là vật bất ly thân luôn trên vai trên lưng người Tây Nguyên suốt mọi chặng đường rừng. Cũng chính vì vậy, hầu hết mọi người đàn ông Tây Nguyên đều biết tự đan cho mình những chiếc gùi ưng ý từ nan tre nứa, lồ ô...
Một chiếc gùi cơ bản có 4 bộ phận. Miệng gùi được kết bằng một cái vành tre cứng hình tròn như vành rổ. Thân gùi có phần trên tròn gá với vành miệng, dưới đáy hình vuông, làm bằng tre đan. Phần đế cao bằng gỗ mỏng uốn thành hình vuông gắn với đáy gùi làm chân đế giữ cho chiếc gùi đứng vững trên mặt đất. Đế gùi thường làm bằng cây lồng mức (thừng mực), gỗ mềm dẻo dễ uốn, ít nứt, lại có thớ gỗ trắng dễ trang trí hoa văn. Phần quai mang gồm hai miếng đan bằng mây cố định hai đầu vào một bên lưng gùi để mang như cách mang ba lô. Có 2 loại gùi là gùi mộc và gùi hoa văn. Gùi mộc làm toàn bằng vật liệu mây tre gỗ để nguyên màu tự nhiên. Gùi hoa văn là một tác phẩm mỹ thuật. Thân gùi đan thêm các vòng bằng những nan tre nhuộm màu xanh đỏ tạo nên hoa văn, đường viền sinh động, xen lẫn những túm tua sợi màu đỏ như những bông hoa nhỏ. Đế gùi khắc vẽ và nhuộm các màu hoa văn đen, lam xen kẽ.
Các nghệ nhân xã Tơ Tung (huyện Kbang) tại Ngày hội Văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Gia Lai lần thứ nhất. Ảnh: Hoàng Ngọc
Các nghệ nhân xã Tơ Tung (huyện Kbang) tại Ngày hội Văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Gia Lai lần thứ nhất. Ảnh: Hoàng Ngọc
Người Tây Nguyên xưa không có rương tủ đựng đồ. Một chiếc gùi đại để ở góc nhà đựng đủ thứ khố, áo, váy... Ông Châu, một cán bộ kháng chiến khu tư (H4) có thời nằm vùng tại xã Ia Dơk (huyện Đức Cơ) kể lại, có lần nhờ cái gùi đựng đồ của gia đình cơ sở người Jrai mà thoát chết. Lần ấy trong đêm khuya tịch mịch, khi mọi người chuẩn bị đi ngủ, không gian trong làng đã dần trở nên yên ắng, nghe rõ từng tiếng chân trâu, một toán địch bất ngờ áp sát ngôi nhà. Đến khi chúng tới ngay cầu thang, chó mới sủa. Thì ra bọn này mỗi tên túm vào đuôi một con trâu rồi hích đàn trâu chui về sàn nhà, mọi người không nghe được tiếng giày, chó không phân biệt được tiếng động lạ từ xa. Tình thế quá gấp, người nhà phải cho ông Châu ngồi lọt thỏm trong một chiếc gùi lớn ở góc nhà, chất đủ thứ đồ đạc vào, rồi phủ lên trên mấy cái váy rách hôi hám. Địch lục soát không thấy người lạ, nhìn cái gùi toàn váy đàn bà dơ dáy thì không thèm đụng tay rồi lặng lẽ bỏ đi. Nhờ thế mà ông thoát nạn!
Chiếc gùi của người Tây Nguyên là một phương tiện vận chuyển khá đa năng. Gùi mang lúa từ rẫy về kho, từ kho về nhà. Gùi mang rau quả, nấm, măng le về từ rừng rẫy. Gùi mang nước từ suối về nhà trong những quả bầu. Gùi mang thịt rừng săn được về với làng buôn. Gùi mang những ghè rượu đi góp hội. Gùi đựng tơ mong (vật quý của Yàng) treo trên nhà rông. Gùi mang củi cưới “bắt chồng”... Một số dân tộc phía Bắc Tây Nguyên (như dân tộc Giẻ Triêng), con gái lớn phải vào rừng chọn cây, chặt những bó củi đẹp ưng mắt, gùi về nhà. Khi đủ một trăm bó thì đưa sang nhà chồng để xin cưới.
Nhiều lúc chiếc gùi như một kỷ vật gắn bó trong đời người.
Chị Rơ Chăm Hơ Panh, người làng Ngó Rông, xã Ia Krêl, huyện Đức Cơ năm 1972 đi theo đoàn trẻ em dân tộc thiểu số ra miền Bắc, suốt chặng đường vượt Trường Sơn đầy gian khổ, 3 tháng ròng rã luôn mang trên lưng chiếc gùi Tây Nguyên cho đến tận Hà Nội. Chị bảo đó là chiếc gùi chính tay ba mình làm. Ba chị trước là Bí thư xã B8, khu tư. Một lần trên đường đi công tác chuyển tài liệu cùng một người du kích, gặp lúc trời nóng bức, đang tắm ở giọt nước thì bị biệt kích bắn chết. Lúc lên đường ra Bắc, chị chỉ có chiếc gùi nhỏ ba đan cho hồi trước, đựng tất cả mọi tư trang cần thiết. Nhờ chiếc gùi ấy, việc đi rừng rất thuận tiện và có được sức khỏe dai bền để vượt đèo lội suối. Điều bất ngờ làm ngạc nhiên cho các bạn trai cũng như những người lớn tuổi.
Trong đời người Tây Nguyên, chiếc gùi đơn sơ mà gắn bó. Nó luôn mang theo người tất cả những gì thiết yếu trên mọi nẻo đường rừng suối, đi hết mọi tháng ngày xa xôi...
PHẠM ĐỨC LONG

Chiếc gùi của người Tây Nguyên ảnh 2

Có thể bạn quan tâm

Ya Hội-Vùng đất đa sắc màu văn hóa

Ya Hội-Vùng đất đa sắc màu văn hóa

(GLO)- Xã Ya Hội (huyện Đak Pơ, tỉnh Gia Lai) có núi non bao bọc và nhiều dòng suối chảy qua. Đó vừa là điều kiện nuôi dưỡng, phát triển vừa bảo vệ bản sắc văn hóa của người bản địa trước những tác động bên ngoài.
Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

(GLO)- Trong tín ngưỡng đa thần của người Việt, thần còn gắn liền với nơi ăn, nơi ở của con người, có ông Công, ông Táo trông coi mọi việc trong nhà, nơi gian bếp. Hàng năm, đến ngày 23 tháng Chạp, 2 vị thần này cưỡi cá chép về trời, trình báo Ngọc Hoàng mọi sinh hoạt của gia đình gia chủ. Qua đó, Ngọc Hoàng ban thưởng, xử phạt tùy theo mức độ hành vi đến con người nơi trần gian.
Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

(GLO)- Công tác tuyên truyền, quảng bá các di sản, di tích lịch sử-văn hóa được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng. Hoạt động này được triển khai dưới nhiều hình thức, trong đó, chú trọng đưa di sản văn hóa đến gần với công chúng.
Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Hệ thống thành bậc Điện Kính Thiên (thường gọi là thành bậc rồng Điện Kính Thiên) đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31.12.2020. Đây là một tuyệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc dân tộc.
Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

(GLO)- Giá trị gia đình, tình nghĩa vợ chồng, trách nhiệm cá nhân và cộng đồng được đề cao trong lễ cưới truyền thống của người Jrai. Giá trị độc đáo ấy được người dân làng Kép (phường Đống Đa, TP. Pleiku) tái hiện trong sự kiện văn hóa du lịch mới đây, góp thêm một góc nhìn thú vị về đời sống tinh thần của người Jrai trong chiều dài lịch sử.
Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Trong cộng đồng người Dao Đỏ (một nhánh của dân tộc Dao) ở miền núi phía bắc bao đời nay vẫn gìn giữ một nghi thức độc đáo: lễ cấp sắc. Đây là nghi lễ quan trọng bậc nhất mà bất cứ người đàn ông Dao Đỏ nào cũng phải làm một lần trong đời trải qua để được công nhận đã trưởng thành.
Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

(GLO)- Ngày 4 và 5-1, Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) tỉnh tổ chức hội thi “Công nhân, viên chức, lao động tỉnh Gia Lai với bánh, mứt truyền thống“ Xuân Quý Mão 2023. Hội thi nhằm góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc qua các sản phẩm bánh, mứt truyền thống, đồng thời củng cố tình đoàn kết, tinh thần “tương thân tương ái“ trong đoàn viên, người lao động.
Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

(GLO)- Sau khi di tích Biển Hồ được khai quật khảo cổ (năm 1993), nhiều cuộc khai quật đã được tiến hành tại một số di tích trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Việc tiếp tục triển khai công tác điều tra khảo cổ học là rất cần thiết nhằm xác định đầy đủ các di tích, lập bản đồ khảo cổ học, tạo dựng cơ sở dữ liệu để làm căn cứ cho công tác quản lý, bảo tồn và nghiên cứu.
Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

(GLO)- Xà gạc (chà gạc, con dao phát) là vật dụng quen thuộc trong cuộc sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng Trường Sơn-Tây Nguyên nói chung, người Jrai nói riêng. Nó gắn liền với cuộc đời của người đàn ông từ khi sinh ra đến khi về với thế giới atâu.
Ngôi đình giữa đồng vắng

Ngôi đình giữa đồng vắng

(GLO)- Đình Cửu Đạo (thôn 1, xã Xuân An, thị xã An Khê) tọa lạc giữa cánh đồng rộng mênh mông, là chứng tích còn lại của một ngôi làng ra đời từ trăm năm trước. Đây cũng là nơi tập trung tất cả thông tin, tài liệu về lịch sử và văn hóa của thôn Cửu Đạo xưa.
Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

(GLO)- Bảo tàng tỉnh Gia Lai đang lưu giữ và trưng bày gần 10.654 hiện vật phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu của người dân. Thời gian qua, công tác đăng ký, công nhận cổ vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh bước đầu đạt được những kết quả ghi nhận, song vẫn chưa tương xứng với tiềm lực vốn có của nó.