Những dòng sông tự kể: Một huyền thoại chết dần

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Dòng sông Ba cất giấu nơi vùng đất Gia Lai bao bí ẩn từ dấu vết gần triệu năm của loài người đến nguồn nước mát quanh năm phục vụ đời sống cư dân dọc con sông. Nhưng nay, dòng sông huyền thoại ấy đang chết dần.
Nguồn thủy sản bị tận diệt
Sông Ba chảy qua lãnh thổ Gia Lai giống như chàng trai Xê Đăng, Ba Na lực lưỡng và kiêu hãnh vượt đồi núi để ban tặng nguồn nước làm dịu mát vùng đất nóng nhất của vùng này. Nếu không có dòng sông Ba cây cối hay con người ở các huyện Kông Chro, Đắk Pơ, Kbang, thị xã An Khê, Ia Pa, Ayun Pa phải sống như ở sa mạc.
 
Đoạn sông Ba uốn lượn quanh đèo Tô Na với núi non trùng điệp
Đoạn sông Ba uốn lượn quanh đèo Tô Na với núi non trùng điệp
Dưới chân đèo Tô Na, sông Ba uốn lượn chứa vô số các loại thủy sản là nguồn đặc sản cho người dân nơi đây. Nhưng từ khi xuất hiện thuỷ điện chặn ở xã Ia Rsươm (Krông Pa) nguồn thuỷ sản không còn trù phú, cá chình, lăng, phá… dần ít đi. Người dân sống bằng nghề chài lưới dọc khúc sông này chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.
Vợ chồng ông Huỳnh Văn Tấn (46 tuổi, xã Ia Rtô, thị xã Ayun Pa) đã gắn bó hơn 7 năm với việc mưu sinh trên dòng sông Ba. Người đàn ông nước da đen nhẻm, đầu trần giữa tiết trời nắng gắt đang chuẩn bị đi đánh cá. Ông Tấn chia sẻ: “Cá chốt thích dòng nước ở ngã ba sông, nơi có hai dòng nước hội tụ. Loài cá này rất khó bắt nên chỉ ai thả lưới lâu năm hiểu được tập tính nó mới bắt được”. Người đàn ông này không biết bơi, mỗi ngày vẫn chòng chành trên sông, bởi ông còn phải nuôi 3 đứa con nên bất chấp nguy hiểm mưu sinh.
Một cuộc săn cá chốt ông Tấn sẽ thả khoảng 20 tay lưới (mỗi tay lưới dài 30m) chia làm hai lần vào hửng sáng và cuối chiều. Ông Tấn cho biết, lưới bắt cá chốt có mắt nhỏ, không nên thả lưới giữa sông mà thả chỗ ven bờ có hẻm đá sẽ có nhiều cá chốt. Cả ngày vất vả trên thuyền nhưng mớ cá chốt hôm nay ông Tấn mang về nhà chỉ một mớ nhỏ. Cá chốt nhìn giống cá trê và cá lăng nhưng giống cá này nhỏ hơn nhiều, con to nhất chỉ tầm 3 lạng.
“Hồi mới tới vùng này, chèo thuyền dọc sông Ba, tôi thấy nhiều cá ngửa bụng, nổi trắng cả một góc sông, xót lắm. Tìm hiểu mới biết là do người ta sử dụng xung điện để bắt cá. Tôi không thể làm như họ, thấy ai bắt cá như vậy tôi nhắc ngay, không được sẽ báo chính quyền”, ông Tấn cho biết.
Sông Ba đã… chết
Nhà thơ Văn Công Hùng, người dành cả cuộc đời để tìm hiểu, nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên chia sẻ với tôi rằng, các con sông ở Tây Nguyên vô cùng thú vị, mỗi nơi có văn hoá, câu chuyện khác nhau. Như trên sông Ba người Tây Nguyên quần tụ tạo nên một nền văn hóa vô cùng đặc biệt khi “lai” giữa văn hoá nương rẫy với sông nước.
Nói về sông Ba, nhà thơ nhận định sông Ba đang bị hủy diệt bởi chính con người. Nhà thơ lấy ví dụ: Các huyện thị nơi hạ nguồn sông Ba (thị xã Ayun Pa và huyện Krông Pa) có địa danh gắn với sông Ba như: Bến Mộng, thung lũng Hồng, chân trời Tím khung cảnh thơ mộng, đẹp hoang dã và đơn sơ. Cảnh ấy giờ chỉ còn trong dĩ vãng.
Nhà thơ chỉ rõ: “Thủy điện An Khê Ka Nác ngăn sông nắn dòng rót nước sang sông khác. Gần chục công trình thủy điện từ An Khê đến Phú Yên đã xẻ nát con sông này, biến sông Ba thành dòng sông thủy điện”.
Theo nhà thơ, oái oăm của thủy điện này là nó không trả lại nước cho sông Ba mà làm một con sông nhân tạo để đổ nước về sông Côn, Bình Định, “báo hại” toàn bộ hạ lưu sông Ba từ thị xã An Khê đến Krông Pa thành con sông chết. Nếu đoạn qua thị xã An Khê sông trơ đáy khiến hàng vạn người trong khu vực khốn khổ, không chỉ vì không có nước, mà còn bị ô nhiễm trầm trọng, thì đoạn phía dưới, Ayun Pa và Krông Pa có hiện tượng nước đổi thành màu xanh và bốc mùi hôi thối.
Nhà thơ chia sẻ, bản thân đã đi nhiều nơi nhưng chưa thấy ở đâu có khí hậu lạ như ở Krông Pa. Nóng thì đã đành nhưng nó cứ hầm như một cái “nồi rang”. Và sông Ba trở thành cứu tinh cho vùng đất này. Kể thế để thấy sông Ba quan trọng thế nào với huyện Krông Pa nói riêng, hạ du nói chung, nhưng giờ nó đã bị bức tử.
Cội nguồn loài người trên sông Ba
 
Các di tích được tìm thấy đã được lợp mái bảo vệ cẩn thận
Các di tích được tìm thấy đã được lợp mái bảo vệ cẩn thận
Những bí ẩn sâu thẳm trong lòng đất dần lộ diện qua những cuộc khai quật, hé mở một cách chân thực, sinh động về cuộc sống của tổ tiên chúng ta.
Giữa năm 2014 trong một chuyến điều tra khảo sát, thăm dò, đến phường An Bình (thị xã An Khê), PGS.TS Nguyễn Khắc Sử (nguyên Nghiên cứu viên cao cấp, Viện Khảo cổ học Việt Nam) thấy người dân xúc đất bằng máy ủi, ông đã đến tận nơi đang đào đất thấy những công cụ cổ xưa của loài người. Chỉ vài tháng sau, các di tích được thẩm định và đưa vào chương trình hợp tác quốc tế Nghiên cứu quá khứ xa xưa của Việt Nam giữa Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Khảo cổ- Dân tộc học Novosibirsk, Viện Hàn lâm khoa học Công hòa Liên bang Nga.
Di tích Gò Đá ở phường An Bình lộ ra bên bờ phải và cách sông Ba tầm 1,5 km. Trong các lớp khai quật đã tìm thấy 58 hiện vật đá như mũi nhọn, nạo, hòn ghè... Còn các di tích Rộc Tưng ở xã Xuân An (thị xã An Khê) được phân bố trên các gò lượn sóng, xung quanh là các bồn địa khe suối ven bờ sông Ba.
PGS.TS Nguyễn Khắc Sử chia sẻ, những nghiên cứu khoa học về Rộc Tưng-Gò Đá không chỉ là nguồn tư liệu phong phú nghiên cứu lịch sử hình thành văn hóa nhân loại mà còn là những tư liệu quý khẳng định và bảo vệ chủ quyền dân tộc. Đây chính là tuyên bố chủ quyền hoàn toàn thuyết phục dựa trên khoa học, lịch sử, khảo cổ học được thế giới công nhận.
Theo PGS.TS Tống Trung Tín- Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, những phát hiện khảo cổ học ở thung lũng An Khê đã bổ sung vào bản đồ sơ kỳ Đá cũ của thế giới và con đường hình thành văn hóa đầu tiên của nhân loại, được Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga bổ sung vào nội dung của tập 3 Lịch sử thế giới. Theo PGS.TS Tống Trung Tín, với giá trị mang tầm quốc tế, di tích Rộc Tưng-Gò Đá cần được nâng cấp ngay lập tức để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Theo PGS.TS Tống Trung Tín đánh giá, những phát hiện khảo cổ ở khu vực này có nét gần với kỹ nghệ châu Âu, nói lên tính thế giới, đặc biệt là tính tiến bộ của người tiền sử khu vực Tây Nguyên. Nếu có chương trình ký kết với Viện Hàn lâm Khoa học Nga để tiếp tục nghiên cứu về Rộc Tưng-Gò Đá đó phải là nghiên cứu chuyên sâu để làm sáng tỏ những giá trị mang tính quốc tế mà các nhà khoa học từng công bố. Nếu đề nghị di sản thế giới, ngay từ bây giờ cần tính đến phương án khoanh vùng, bảo vệ ở tầm cao hơn.
(Còn nữa)
Theo Lê Tiền (TPO)

Có thể bạn quan tâm

Tiếp nối Chiến dịch Quang Trung: Từ cứu trợ khẩn cấp đến an dân bền vững - Kỳ 3: Sức sống mới trên các làng tái định cư

Kỳ 3: Sức sống mới trên các làng tái định cư

(GLO)- Ðể những khu tái định cư thực sự trở thành mái ấm lâu dài, bên cạnh sự quan tâm, hỗ trợ của Nhà nước, người dân còn trực tiếp góp sức dựng xây nơi ở mới, gìn giữ phong tục, tập quán và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Tiếp nối Chiến dịch Quang Trung: Từ cứu trợ khẩn cấp đến an dân bền vững - Kỳ 1: Cấp bách di dời dân khỏi vùng nguy hiểm

Kỳ 1: Cấp bách di dời dân khỏi vùng nguy hiểm

(GLO)- Gia Lai có địa hình phức tạp, thường xuyên đối mặt với thiên tai cực đoan. Sau Chiến dịch Quang Trung năm 2025, Tỉnh ủy tiếp tục triển khai giai đoạn 2, di dời gần 2.000 hộ dân khỏi khu vực nguy hiểm, hướng đến an cư bền vững.

Nơi suối tìm về phố

Nơi suối tìm về phố

(GLO)- Hơn nửa thế kỷ trôi qua, dòng suối Hội Phú đã đi qua những cây cầu ván chông chênh, những khu vườn, xóm nhỏ, rồi có lúc trở thành “dòng nước đen” giữa lòng phố núi Pleiku. Sau 6 năm công trường phủ bụi đỏ, một tuyến kè được hình thành.

'Bóng ma đồ độc' ám ảnh vùng cao Quảng Ngãi

'Bóng ma đồ độc' ám ảnh vùng cao Quảng Ngãi

Ở một số bản làng miền núi Quảng Ngãi, hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” vẫn âm ỉ tồn tại, len vào những mâu thuẫn đời thường, những cơn bệnh chưa được lý giải bằng khoa học. Từ một lời phán của thầy cúng, hàng xóm có thể thành kẻ thù, người vô tội bị cô lập, đánh đập, thậm chí mất mạng.

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

null