Độc đáo nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê ở Quảng Ngãi

Với những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo, nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê ở Ba Tơ được Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
 
Trình diễn chiêng ba của người Hrê. Nguồn: Truyền hình Quảng Ngãi
Trình diễn chiêng ba của người Hrê. Nguồn: Truyền hình Quảng Ngãi
Từ bao đời nay, chiêng ba gắn bó mật thiết trong đời sống, nghi lễ, lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc Hrê ở Quảng Ngãi. Do đó, các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi đã chú trọng việc truyền dạy cồng chiêng cho thế hệ trẻ nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số.
Tại tỉnh Quảng Ngãi, đồng bào Hrê chiếm khoảng 90% tổng người Hrê tại Việt Nam; chiếm 10% dân số của tỉnh và sống tập trung tại ba huyện miền núi phía Tây là Ba Tơ, Minh Long và Sơn Hà. Tuy nhiên, chỉ có người Hrê ở huyện Ba Tơ mới biết trình diễn chiêng ba.
Độc đáo nghệ thuật trình diễn chiêng ba
Chiêng ba là dàn chiêng ba chiếc và có kích cỡ không bằng nhau. Chiếc lớn tên là chinh Vông hay chinh cha, chiếc nhỏ hơn là chinh Tum hay chinh mẹ, chiếc nhỏ nhất là chinh Túc hay chinh con.
Khi trình diễn, chinh Vông được để nghiêng, chinh Tum để nằm, chinh Túc treo trên dây. Khi đánh, chinh Tum đóng vai trò giữ nhịp, chinh Vông và chinh Túc theo giai điệu.
Người đánh chinh Vông và chinh Tum nắm tay trần. Còn đánh chinh Túc, tay phải quấn khăn để tiếng chiêng được ấm. Người đánh chiêng giỏi nhất sẽ đánh chinh Túc, dẫn dàn chinh diễn tấu theo đúng bài bản và nhịp.
Theo Nghệ nhân ưu tú Phạm Văn Sây (xã Ba Thành, huyện Ba Tơ), điểm đặc biệt khi trình diễn chiêng ba của người Hrê ở Ba Tơ là người trình diễn ngồi ở vị trí ổn định, không di chuyển. Nơi diễn thường là đầu tra - gian khách phía trước của nhà sàn.
Người Hrê có bốn điệu chinh cơ bản là Chinh Năng, Chinh K’oa, Chinh H’lay và Chinh Tuguốc. Chinh Năng là điệu chinh phổ biến, nghe vui nhộn, thúc giục và trữ tình. Chinh K’oa mô phỏng âm thanh của tiếng ếch, nhái kêu, rất khó diễn tấu bởi sự tinh tế, như thể hiện tiếng lòng của người Hrê mong chờ những cơn mưa mang lại màu xanh tươi của núi rừng. Chinh H’lay mô phỏng âm thanh của thác đổ, nước suối chảy. Chinh Tuguốc mô phỏng tiếng hót của một loài chim Tuguốc (tượng thanh), rất gần gũi và thân thương với người Hrê.
Huyện Ba Tơ hiện có 890 gia đình có chiêng, với hơn 900 bộ chiêng ba; có 740 người biết sử dụng chiêng. Trải qua hàng trăm năm, tiếng chiêng ba trở thành âm thanh quen thuộc và gắn bó với lớp lớp người Hrê.
Theo đánh giá của Trưởng phòng Quản lý Văn hóa-Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đặng Tấn Khôi, nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê ở Ba Tơ rất hay, rất đặc biệt, từ tiết tấu, nhịp điệu, sự phối âm, phối bè, đến sự tài tình, tinh tế của người đánh chiêng. Âm thanh có khởi đầu, có cao trào, có kết thúc, khi trầm hùng, khi náo nức, khi rạo rực thổn thức...
Với những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo, nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê Ba Tơ được Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia tại Quyết định số 609/QĐ-BVHTTDL, ngày 3/2/2021. Đây là niềm vinh dự và tự hào của người Hrê huyện Ba Tơ nói riêng và cộng đồng người Hrê trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi nói chung.
Để tiếng chiêng ba mãi vang xa
Tấu chiêng ba hấp dẫn và khiến nhiều người say mê đến vậy nhưng cũng như các loại hình văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số ở nhiều nơi trên cả nước, hoạt động này đã và đang đứng trước những thách thức do sự hòa nhập giữa văn hóa vùng cao với vùng đồng bằng.
Ủy ban Nhân dân huyện Ba Tơ đã có nhiều nỗ lực trong việc phục hồi và giữ gìn văn hóa của người Hrê, trong đó có có chiêng ba. Hiện nay, ở hầu hết, các xã trên địa bàn huyện đều duy trì được nghệ thuật trình diễn chiêng ba.
Theo ông Lê Cao Đỉnh, Phó trưởng Phòng Văn hóa-Thông tin huyện Ba Tơ, vấn đề đáng lo ngại hiện nay là lớp trẻ ít quan tâm đến chiêng ba cũng như cách đánh chiêng, trong khi đó những người am hiểu lại ngày càng già đi, nhiều người đã mất. Do đó, địa phương đã và đang nỗ lực giữ gìn văn hóa quý giá này bằng cách mở lớp học, mời nghệ nhân truyền dạy, tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ kết hợp diễn xướng cồng chiêng…
 
Nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê huyện Ba Tơ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nguồn: Truyền hình Quảng Ngãi
Nghệ thuật trình diễn chiêng ba của người Hrê huyện Ba Tơ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nguồn: Truyền hình Quảng Ngãi
“Chúng tôi thường xuyên mở các lớp học với sự truyền dạy của nhiều nghệ nhân; vận động những thanh niên đam mê, có năng khiếu đánh cồng chiêng tham gia. Tất cả nhằm truyền đam mê để lưu giữ nghệ thuật đánh cồng chiêng cho thế hệ mai sau," ông Lê Cao Đỉnh nhấn mạnh.
Qua các lớp học, dưới sự chỉ dẫn nhiệt tình của nhiều nghệ nhân, học viên đã có thể đánh thuần thục những bài chiêng truyền thống từ bài cơ bản đến bài khó nhất.
Anh Đinh Văn Kẽm, xã Ba Vinh cho biết khó nhất khi học đánh chiêng là phải đúng điệu nhạc với các thành viên khác trong đội. Lúc mới tập, anh thấy khó. Khi đánh thuần thục bài chiêng đầu tiên, anh thấy rất phấn khích và muốn học thêm nhiều bài khác.
Những ngày cuối năm, bên bếp lửa bập bùng trước nhà sàn, các già làng mang chiêng ba ra đánh, những chàng trai, cô gái Hrê nhảy múa, hát các làn điệu ta lêu, ca choi và thả hồn theo tiếng chiêng.
Ở những nơi có đồng bào Hrê sinh sống, tiếng cồng, tiếng chiêng ba truyền thống tiếp tục rộn vang khắp núi đồi như chào đón một mùa Xuân no ấm, hạnh phúc.
Theo Đinh Hương (TTXVN/Vietnam+)

Có thể bạn quan tâm

Hương Tết xưa qua thư pháp Việt

Hương Tết xưa qua thư pháp Việt

(GLO)- Năm mới, nhiều người Việt vẫn lưu giữ cho mình “phong vị” Tết xưa qua những bức thư pháp chúc xuân ý nghĩa, những câu đối đỏ uyển chuyển, mềm mại, rực rỡ sắc màu… Nhiều gia đình lựa chọn thư pháp làm quà tặng người thân, bạn bè cho một năm mới nghênh đón nhiều tài lộc, bình an.
Thơ Lữ Hồng: Bất chợt mùa xuân

Thơ Lữ Hồng: Bất chợt mùa xuân

(GLO)- Nhà thơ Văn Công Hùng từng nhận xét: “Lữ Hồng trải nghiệm cảm xúc của mình từ đá, từ núi, từ phố, từ đêm... từ nhiều thứ và vượt qua bản thân mình”. Lần này, với bài thơ “Bất chợt mùa xuân”, cô trải nghiệm cảm xúc tinh tế, trong trẻo của mình từ mùa xuân.
Gương mặt thơ: Văn Công Hùng

Gương mặt thơ: Văn Công Hùng

(GLO)- Một chùm thơ về Pleiku, nơi anh đã sống và lao động nghệ thuật hơn 40 năm qua. Với 16 đầu sách văn học đã xuất bản, hàng ngàn bài báo đã in, nhà thơ Văn Công Hùng vẫn miệt mài sáng tạo hàng ngày, dẫu anh đã về hưu gần 5 năm nay. Chùm thơ này như một cách anh trả ơn Pleiku, trả ơn nơi đã giúp anh trưởng thành.
Thơ Lê Đình Trọng: Nắng xanh

Thơ Lê Đình Trọng: Nắng xanh

(GLO)- Phố núi với thông xanh, nhịp chiêng ngân, vòng xoang chuếnh choáng luôn là chủ đề bất tận đối với thơ, văn. “Nắng xanh” của tác giả Lê Đình Trọng thêm một lần nữa cho thấy sức mê hoặc của vùng đất đầy nắng, gió song cũng rất nên thơ, trữ tình.
Thơ Nguyễn Thanh Mừng: Một ngày Pleiku

Thơ Nguyễn Thanh Mừng: Một ngày Pleiku

(GLO)- “Một ngày Pleiku” của Nguyễn Thanh Mừng là những cảm nhận đầy tinh tế về tiết trời phố núi trong ngày với đầy đủ biến chuyển xuân, hạ, thu, đông. Ở đó còn có tấm chân tình nối liền duyên hải-cao nguyên để mà “chén vui chạm với chén ngông”, “bạn hiền gọi tiếp bạn hiền”…
Thơ Văn Công Hùng: Pleiku chợt tôi…

Thơ Văn Công Hùng: Pleiku chợt tôi…

(GLO)- Vẫn là cái cảm thức đau đáu yêu Tây Nguyên, yêu Pleiku đến như có thể ngơ ngác, đến như phát hiện chiều “như vừa bong vỏ”, Văn Công Hùng “chợt tôi” vừa như một cuộc trở về lại như sắp sửa ra đi. Cái dùng dằng hóa thân ấy để có một bài thơ đầy day dứt...
Nhớ món thịt thưng

Nhớ món thịt thưng

(GLO)- Hồi nhỏ, bữa cơm Tết gia đình thường có nhiều món ăn ngon nhưng tôi thích nhất món thịt heo thưng. Thịt heo nạc đem thưng đương nhiên ngon; nhưng kỳ lạ, thịt mỡ thưng lên rồi ăn cũng rất ngon. Gia vị thấm vào khiến thịt không còn vị béo gây ngán. Vậy nên, thịt thưng ăn hao. Cũng do vậy ngày thường mẹ tôi không dám làm, chỉ có dịp Tết.
Gương mặt thơ: Hữu Kim

Gương mặt thơ: Hữu Kim

(GLO)- Anh từng là bộ đội đóng quân ở An Khê (tỉnh Gia Lai), từ thời ấy, anh đã sinh hoạt với nhóm thơ... Đà Nẵng. Rồi anh chuyển lên Kon Plông làm Phó Chỉ huy trưởng về chính trị của Huyện Đội, nhưng rồi cái tư chất thi sĩ luôn âm ỉ trong anh, khóc đấy, cười đấy. Và vẫn làm thơ. Thế là, cái việc anh được điều về làm Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Kon Tum rồi trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam như là lẽ đương nhiên. Gặp anh, không ai nghĩ người trước mặt mình từng mang quân hàm Thượng tá, mà là một thi sĩ đời... cũ.