Cơ chế này được thực hiện thí điểm theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24-6-2025 của Quốc hội, về việc Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
Thực tế triển khai đã xuất hiện trường hợp Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện doanh nghiệp chậm đóng BHXH. Ngày 7-9-2026, Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội xét xử sơ thẩm vụ án dân sự công ích do Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 - Hà Nội khởi kiện Công ty TNHH Hệ thống cơ điện MD, yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ nộp các khoản bảo hiểm còn thiếu. Đây là vụ án được xác định là trường hợp đáng chú ý trong quá trình thực hiện cơ chế thí điểm.
Theo hồ sơ vụ việc, doanh nghiệp này có đăng ký tham gia BHXH bắt buộc nhưng chậm đóng kéo dài. Tại thời điểm BHXH cơ sở Ứng Hòa cung cấp thông tin ngày 6-5-2026, tổng số tiền chậm đóng được xác định là 264,845 triệu đồng, gồm tiền BHXH, BHYT, BHTN, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp và tiền lãi chậm đóng. Sau đó, doanh nghiệp đã nộp một phần số tiền còn thiếu nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ.
Theo thông tin từ cơ quan BHXH, BHXH không có thẩm quyền khởi kiện trong trường hợp này. Vì vậy, BHXH cơ sở Ứng Hòa với tư cách là bên có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đã đề nghị Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích theo Nghị quyết 205.
Qua thực tiễn triển khai tại Hà Nội, cơ chế này không nhất thiết ngay từ đầu phải dẫn đến việc đưa vụ việc ra tòa. Viện kiểm sát có thể phối hợp với cơ quan BHXH xác minh, làm việc và yêu cầu doanh nghiệp khắc phục.
Nhiều trường hợp doanh nghiệp đã chủ động nộp các khoản bảo hiểm còn thiếu ngay ở giai đoạn trước tố tụng; chỉ những trường hợp không khắc phục, không có chủ thể khác khởi kiện mới được xem xét để tiến hành khởi kiện vụ án dân sự công ích theo quy định.
Cơ chế mới được kỳ vọng tăng thêm một công cụ pháp lý để xử lý tình trạng chậm, trốn đóng BHXH kéo dài, qua đó góp phần bảo đảm quyền lợi an sinh của người lao động.
