Đi tìm di chỉ gốm Champa

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
(GLO)- Bình Định là vùng đất cổ, từng là kinh đô của vương quốc Chiêm Thành (còn gọi là Champa) suốt gần 500 năm (từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XV). Đến nay, bên cạnh hàng chục cổ tháp thách thức với thời gian, ngành Văn hóa tỉnh Bình Định còn quản lý nhiều di chỉ gốm khá bề thế của cư dân Champa thời thịnh hành như: di chỉ lò gốm Lai Nghi ở Nhơn Mỹ, di chỉ gốm Trường Cửu bên bờ Nam sông Côn và di chỉ gốm Gò Hời, Gò Cây Ké ở Tây Sơn. Đặc biệt là di chỉ gốm Gò Sành ở thôn Phụ Quang, xã Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn.
Tôi vượt qua sông Cửa Tiền, một chi lưu của sông Côn (còn gọi là sông Trường Thi) để tìm về làng Phong Đông (thôn Phụ Quang) vào buổi trưa đầy nắng. Nơi này chính là trung tâm gốm cổ của người Chăm, cách kinh thành Đồ Bàn xưa (Vijaya) không xa lắm. Ngày nay, di chỉ gốm Gò Sành nằm lẩn khuất trong khu dân cư nên khó nhận biết nếu không có 2 tấm bia di tích được dựng lên năm 1998, trên đó ghi rõ: “Di tích khảo cổ lò Cây Quăng” và “Di tích khảo cổ lò Cây Mận”.
Được biết, trước năm 1975, giới buôn đồ cổ đã sưu tầm được một số hiện vật như: chậu, bát, đĩa, thạp, lọ hoa… có xuất xứ từ các lò gốm cổ ở Bình Định. Từ đó, các chuyên gia khảo cổ ở Sài Gòn đã tìm đến khảo sát ở vùng Phụ Quang, Nhơn Hòa ngày nay. Tuy họ không tổ chức khai quật di chỉ nơi này nhưng qua một số tư liệu và hiện vật còn lại, nhóm chuyên gia này đã khẳng định đây là vùng có nhiều lò gốm cổ mà chủ nhân là người Chăm, thuộc thời kỳ thịnh hành của kinh đô Vijaya. Địa danh “gốm Gò Sành” có từ khi ấy. 
Sau ngày thống nhất đất nước, từ những thông tin được nhắc đến trong luận án tiến sĩ về nghệ thuật gốm cổ Đông Nam Á của Rosana Brown (người Mỹ), trong đó có một chương nghiên cứu gốm cổ Gò Sành, Viện Khảo cổ học Việt Nam và Bảo tàng tỉnh Bình Định cùng các chuyên gia người Nhật đã tiến hành nhiều đợt khai quật tại vùng này, từ đó phát hiện hàng chục dấu tích lò nung gốm cổ, trong đó nhiều lò còn khá nguyên vẹn, có cấu trúc, thiết kế lạ (lò có dạng hình ống) không giống với cách xây cất lò nung gốm truyền thống của người Việt xưa. 
Di tích khảo cổ lò Cây Quăng. Ảnh: Bùi Quang Vinh
Di tích khảo cổ lò Cây Quăng. Ảnh: Bùi Quang Vinh
Ông Trần Ngọc Lang (73 tuổi, thôn Phụ Quang) là người từng tham gia các đợt khai quật di chỉ lò gốm cổ trên quê hương mình. Trò chuyện với tôi, ông cho biết: Gia đình ông sinh sống lâu đời ở nơi này nhưng không hề biết dưới lòng đất có những lò gốm cổ. Mặc dù trước đó trẻ con thường nhặt được những mảnh sành hay chén bát sành sứt mẻ về làm đồ chơi nhưng không ai để ý đó là di vật của người xưa. Hiện nay, các di vật tại di chỉ gốm Gò Sành còn được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Bình Định, gồm các loại bát, đĩa, chậu tráng men, bình vại tráng men, ngói tráng men, ngói không men và vật trang trí kiến trúc…
Sau này, giới nghiên cứu về gốm cổ đã phát hiện nhiều di vật gốm Gò Sành xuất hiện trong cộng đồng người Mạ ở Lâm Đồng và một số vùng của Tây Nguyên. Người ta đang nghi vấn loại ché cổ có tráng men nâu mà các dân tộc ít người ở Trường Sơn-Tây Nguyên dùng làm ché rượu cần truyền thống là có xuất xứ từ Gò Sành, nhưng chưa được kiểm chứng. Không những thế, sau khi phát hiện hàng ngàn đồ gốm cổ Gò Sành từ con tàu đắm ngoài khơi thuộc hải phận Philippines, giới nghiên cứu cho rằng, gốm cổ nơi này đã tham gia vào thị trường xuất khẩu sang các nước vùng Đông Nam Á và xa hơn là Ai Cập.
Về niên đại của những lò gốm Gò Sành, các chuyên gia khảo cổ cho rằng nó xuất hiện muộn hơn sau khi xây dựng kinh thành Vijaya, tức là từ khoảng thế kỷ XIII đến XV. Trong giai đoạn này, người Chăm đã giao lưu buôn bán với các giới thương thuyền nước ngoài nhiều loại sản vật, trong đó có đồ gốm thông qua một số cảng thị như: Thị Nại, Cửa Thử, Đề Gi…
Việc phát hiện các di chỉ lò gốm cổ của người Chăm ở Bình Định, đặc biệt là ở trung tâm gốm Gò Sành không những làm phong phú thêm các tầng văn hóa trên vùng đất võ mà giúp giới nghiên cứu có những tư liệu xác thực về kỹ thuật, nghệ thuật chế tác gốm truyền thống của các nước trên thế giới.
BÙI QUANG VINH

Có thể bạn quan tâm

Sáp nhập đơn vị hành chính gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa

Sáp nhập đơn vị hành chính gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa

(GLO)- Thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy của hệ thống chính trị là yêu cầu mang tính sống còn của đất nước trước vận hội phát triển mới. Trong đó, sắp xếp các đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã để xây dựng mô hình chính quyền 2 cấp đang được dư luận hết sức quan tâm.

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

(GLO)- Thần Bạch Mã (hay còn gọi là Thái giám Bạch Mã, Bạch Mã Thái giám) là vị thần có ảnh hưởng lớn trong đời sống tín ngưỡng dân gian ở vùng Tây Sơn Thượng đạo. Hiện nay, một số đình tại thị xã An Khê còn duy trì việc thờ cúng và gìn giữ sắc phong vua ban cho vị thần này.

'Bảo hiểm' cho di sản

'Bảo hiểm' cho di sản

Tại lễ công bố các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quyết định xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố tại TPHCM vào cuối tháng 3 vừa qua, Công ty CP Tư vấn Cảng - kỹ thuật biển (Portcoast) đã trao tặng toàn bộ sản phẩm số hóa của Nhà hát Thành phố cho Trung tâm Nghệ thuật TPHCM.

Vua Lửa: Huyền thoại và hiện thực

Vua Lửa: Huyền thoại và hiện thực

(GLO)- Chuyện về các Pơtao Apui (Vua Lửa) sở hữu gươm thần có quyền năng hô mưa gọi gió không chỉ là huyền thoại mà gắn với dòng chảy văn hóa, lịch sử của người Jrai ở thung lũng Ayun Hạ (huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai) suốt nhiều thế kỷ qua.

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

(GLO)- Không chế độ phụ cấp, bổng lộc nhưng nhiều năm qua, các cụ từ, bà vãi trong đội hậu cần, ban nghi lễ tại các đình, miếu trên địa bàn thị xã An Khê vẫn thầm lặng, miệt mài với công việc. Sự tự nguyện ấy xuất phát từ tâm huyết dành cho văn hóa, di sản của cha ông.

Tùy theo điều kiện của từng gia đình để chuẩn bị quy mô lễ cúng lớn hay nhỏ

Gia Lai: Độc đáo lễ thổi tai của người Jrai

(GLO)- Nằm trong chuỗi các hoạt động Lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui huyện Phú Thiện năm 2025, sáng 27-3, tại xã Ia Yeng đã diễn ra lễ thổi tai của người Jrai. Nghi lễ được tái hiện rõ nét giúp du khách hiểu được ý nghĩa văn hóa tâm linh trong đời sống của người Jrai nơi đây.

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

(GLO)- Trên đời có thực sự tồn tại những con người có quyền năng hô mưa gọi gió? Chính hiện thực và truyền thuyết hư ảo đan cài vào nhau khiến lễ cầu mưa của Yang Pơtao Apui ở thung lũng Ayun Hạ trở thành một hiện tượng đặc biệt, hấp dẫn bởi sự linh thiêng, huyền bí.

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

(GLO)- Đền thờ Hai Bà Trưng là di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc tại thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh, TP. Hà Nội. Đây cũng là quê hương của Hai Bà Trưng-những nữ tướng anh hùng đã nổi dậy chống quân xâm lược nhà Hán.

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

(GLO)- Ngày 9-3, tại đình làng An Mỹ (thôn 2, xã An Phú, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai) diễn ra lễ cúng đình với các nghi thức long trọng tưởng nhớ công ơn của các vị tiền hiền có công khai hoang mở đất, lập làng và cầu quốc thái dân an.