Trong khuôn khổ chương trình truyền thông về giáo dục hòa nhập do Bộ GD&ĐT tổ chức tại Trường THCS Trần Phú (phường Hội Phú) cuối tháng 10 vừa qua, ThS. Nguyễn Minh Châu - Điều phối viên về hòa nhập người khuyết tật của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP Việt Nam) gợi mở câu chuyện về sự tự tin bằng những câu hỏi dành cho học sinh: Các em có ngại khi đứng cạnh một người cao hơn mình? Nếu có chiều cao như cô Châu, các em có cảm thấy thiếu tự tin?…
Với chiều cao chỉ 1,19 m, chị Châu lấy chính trải nghiệm của bản thân để trò chuyện cùng học sinh về cách nhìn nhận giá trị con người, thay vì đánh giá qua ngoại hình. Từ câu chuyện ấy, chị chia sẻ về những rào cản từng đối mặt và hành trình khẳng định năng lực của mình.
Ước mơ đúng lớp, vượt qua định kiến
* Từ trải nghiệm bản thân, chị nhìn nhận thế nào về sự tồn tại của những rào cản do sự khác biệt về ngoại hình, thưa chị?
- Tôi được sinh ra trong gia đình có bố mẹ đều là bộ đội, từ nhỏ đã mắc chứng loạn sản sụn, khiến chiều cao hạn chế và ảnh hưởng đến sức khỏe. Ba tuổi tôi mới biết đi, tám tuổi xương sọ mới cứng. Tuổi thơ tôi gần như trải qua trong bệnh viện với rất nhiều những đợt điều trị.
Nhưng nhờ bố mẹ tôi yêu thương, dạy dỗ rất chu đáo nên tôi được phát triển bình thường. Từ năm sáu tuổi, tôi đã biết nấu cơm, phụ mẹ bán rau, trông coi cửa hàng nhỏ của gia đình.
Điều khiến tôi buồn nhất khi còn nhỏ là những lời trêu chọc, những biệt danh gắn với ngoại hình. Tôi từng khóc rất nhiều. Nhưng bố mẹ luôn dạy rằng không ai được lấy chiều cao hay khiếm khuyết làm lý do từ chối nỗ lực. Dần dần, tôi học cách đối diện với khó khăn và tự mình vượt lên.
Dù vậy, thành thật mà chia sẻ, tôi không thích được gọi là một hình mẫu truyền cảm hứng. Tôi là một người bình thường, hơi thấp một chút và có thêm vài yêu cầu đặc biệt để sống, làm việc. Sự khác biệt về ngoại hình không quyết định năng lực hay giá trị của một con người.
* Từng tốt nghiệp ngành sư phạm và mong muốn trở thành giáo viên, nhưng chị lại gặp nhiều rào cản khi tìm kiếm cơ hội đứng lớp. Những trải nghiệm ấy đã ảnh hưởng như thế nào đến cách chị nhìn nhận về năng lực và cơ hội dành cho người khuyết tật?
- Sau khi tốt nghiệp đại học, tôi mong muốn trở thành giáo viên tiếng Anh nhưng có đến hơn 20 lần bị từ chối tuyển dụng. Có nơi cho rằng tôi không thể viết bảng vì chiều cao hạn chế, có người lo ngại học sinh sẽ không nghe lời một giáo viên thấp hơn các em.
Tôi nhiều lần giải thích rằng mình có thể sử dụng máy chiếu thay bảng viết. Những trải nghiệm bị trêu chọc cũng giúp tôi hiểu tâm lý học sinh, có thể hướng dẫn các em ứng phó với bắt nạt học đường. Nhưng những lập luận ấy vẫn không đủ thay đổi quyết định của nhà tuyển dụng.
Không được nhận làm giáo viên chính thức, năm 22 tuổi, tôi mở lớp dạy tiếng Anh cho trẻ em hàng xóm. Ban đầu chỉ có một lớp, chỉ sau 2 năm phát triển lên 5 lớp. Ngoài ngoại ngữ, tôi còn chia sẻ với các em kỹ năng sống, cách đối diện khó khăn.
Tôi nhận ra rằng nhiều khi rào cản không nằm ở khả năng của người khuyết tật mà ở những định kiến của người đời. Chưa được trao cơ hội thể hiện, họ đã bị đánh giá là không phù hợp.
* Từ những lần bị từ chối tuyển dụng đến công việc tại UNDP Việt Nam là một hành trình dài. Đâu là bước ngoặt giúp chị khẳng định năng lực và lựa chọn con đường thúc đẩy quyền của người khuyết tật?
- Tháng 7-2004, tôi tham gia phỏng vấn vị trí trợ lý hành chính tại một tổ chức quốc tế. Tôi đã hỏi thẳng: “Là một người khuyết tật, tôi có cơ hội được lựa chọn không ạ?”. Người lãnh đạo trả lời rằng nếu có năng lực và phù hợp, tôi sẽ được nhận vào làm việc.
Tôi được tuyển dụng và lần lượt đảm nhiệm các vị trí trong chương trình bảo trợ trẻ em của tổ chức Tầm nhìn thế giới, trực tiếp đến nhiều vùng sâu, vùng xa để tập huấn, hướng dẫn người dân về bảo vệ và chăm sóc trẻ em.
Quá trình làm việc giúp tôi nhận thấy nhiều người khuyết tật có năng lực, khát vọng học tập nhưng thiếu cơ hội tiếp cận các điều kiện cần thiết. Có người không thể tiếp tục học THPT vì thiếu tài liệu phù hợp; có người được hỗ trợ đi lại nhưng vẫn không sử dụng được phương tiện công cộng.
Tôi muốn tham gia sâu hơn vào quá trình thúc đẩy chính sách nên quyết định ứng tuyển vào UNDP Việt Nam, bắt đầu từ vị trí trợ lý dự án hỗ trợ nạn nhân bom mìn. 3 năm sau, tôi trở thành điều phối viên về hòa nhập người khuyết tật.
Tôi còn nhiều điều phải học - để nói cho rõ, viết cho đúng, và vận động cho đến cùng - vì một xã hội nơi không ai bị chặn lại bởi một bậc thềm quá cao hay một cái lắc đầu vô cảm.
ThS. NGUYỄN MINH CHÂU
Để mỗi học sinh được tôn trọng và phát triển
* Từ thực tiễn công việc, theo chị để người khuyết tật, đặc biệt là trẻ em, có thể tiếp cận giáo dục và tham gia vào các hoạt động xã hội một cách bình đẳng, chúng ta cần quan tâm những vấn đề gì?
- Điều quan trọng là tạo điều kiện để người khuyết tật thực sự được tham gia vào những hoạt động liên quan đến quyền và lợi ích của mình.
Chẳng hạn, tại các hội thảo về giáo dục hòa nhập, cần có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu cho người điếc, hỗ trợ mô tả hình ảnh cho người khiếm thị, bảo đảm không gian tiếp cận cho người sử dụng xe lăn. Khi các rào cản được tháo gỡ, người khuyết tật có thể trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm, đóng góp ý kiến thay vì chỉ là người thụ hưởng.
Trong giáo dục, học liệu phù hợp cũng rất quan trọng. Tôi từng gặp một cô gái khiếm thị không thể học THPT vì thiếu sách phù hợp. Từ những trường hợp như vậy, việc phát triển và cung cấp miễn phí sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận là một trong những nội dung công việc mà chúng tôi quan tâm.
Tôi cũng chú trọng trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho phụ nữ khuyết tật. Năm 2020, tôi sáng lập mô hình đào tạo phi lợi nhuận “Nữ chiến binh”, hướng dẫn phụ nữ khuyết tật ở miền Bắc kỹ năng phòng, chống bạo lực tình dục, nhận diện nguy cơ xâm hại và bảo vệ bản thân.
* Chị muốn gửi gắm điều gì về việc tôn trọng sự khác biệt, tạo cơ hội để mỗi người phát huy năng lực?
- Tôi từng nhiều lần bị từ chối công việc vì ngoại hình, nhưng cũng gặp nhiều người sẵn sàng đánh giá tôi bằng năng lực. Chính những cơ hội ấy đã giúp tôi tiếp tục học tập, làm việc và đóng góp. Tôi mong các em học sinh Gia Lai tự tin vào khả năng của mình, không để những đánh giá về ngoại hình giới hạn ước mơ và cơ hội phát triển.
Qua công việc, tôi nhận thấy rằng một chính sách dù tốt đến đâu cũng khó phát huy ý nghĩa nếu người cần hỗ trợ không thể tiếp cận. Trong giáo dục cũng vậy, người khuyết tật không chỉ cần có cơ hội học tập mà còn phải có những điều kiện phù hợp để họ thực sự được học tập bình đẳng. Trong đó, sự quan tâm, hỗ trợ của thầy cô cũng là yếu tố quan trọng giúp học sinh tự tin và phát huy khả năng của mình.
Bản thân tôi vẫn tiếp tục học hỏi để đóng góp nhiều hơn cho công việc thúc đẩy quyền của người khuyết tật. Tôi từng chia sẻ: “Tôi còn nhiều điều phải học - để nói cho rõ, viết cho đúng, và vận động cho đến cùng - vì một xã hội nơi không ai bị chặn lại bởi một bậc thềm quá cao hay một cái lắc đầu vô cảm”.
* Xin cảm ơn chị! Chúc chị thành công với những kế hoạch, dự định của mình.
ThS. Nguyễn Minh Châu (SN 1980, ở Hà Nội) tốt nghiệp Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2002; sở hữu 2 bằng thạc sĩ thuộc lĩnh vực công tác xã hội và phân tích chính sách công.
Với những đóng góp trong hoạt động xã hội và thúc đẩy quyền của người khuyết tật, ThS. Nguyễn Minh Châu được vinh danh tại chương trình “Tỏa sáng nghị lực Việt” (2014); là 1 trong 50 người khuyết tật tiêu biểu được Thủ tướng Chính phủ biểu dương (2015); được Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ vinh danh là cựu sinh viên tiêu biểu (2018); nhận Giải thưởng Tầm nhìn của CLB Phụ nữ Quốc tế Hà Nội (2020) và Kỷ niệm chương “Vì hạnh phúc của người khuyết tật” của Liên hiệp Hội về người khuyết tật Việt Nam (2023).