Không ồn ào, không phô trương, rẫy chung hiện diện như một phần tự nhiên của đời sống, gắn với lao động, với trách nhiệm và sự cố kết bền chặt của cộng đồng Bahnar Đak Đoa. Ở Gia Lai, chỉ Đak Đoa tổ chức được kiểu rẫy chung độc đáo này trên diện rộng.
Nhịp lao động ngày mùa
Sáng cuối tuần, khi sương còn bảng lảng trên những đồi cà phê ven làng, điểm tập trung của tổ 9, thôn Dôr II, đã rộn ràng tiếng chuyện trò. Từ nhiều lối nhỏ, bà con lần lượt tìm đến, người mang theo gùi, người vác bạt, ai nấy đều háo hức cho một ngày làm việc chung.
Chỉ một thông báo từ hôm trước, sáng sớm mỗi nhà tự thu xếp công việc riêng để cùng nhau lên rẫy. Đúng giờ, đủ 43 lao động đại diện các hộ dân trong tổ, buổi làm việc tự giác bắt đầu và niềm vui hiện rõ trên từng gương mặt.
Đường ra rẫy chung không xa, đi lại thuận tiện. Chỉ ít phút sau, cả tổ đã có mặt giữa những hàng cà phê chín đỏ và nhanh chóng bắt tay vào việc. Người kéo bạt, người tuốt quả, thao tác nhịp nhàng, thuần thục như đã thành nếp. Giữa rẫy, không khí lao động rộn ràng, thoải mái; tiếng nói cười xen lẫn tiếng nhạc phát ra từ chiếc loa nhỏ mang theo, khiến ngày mùa thêm nhẹ bẫng.
Vừa làm, anh Byui - Tổ trưởng tổ 9 - vừa thông tin: Tổ đang chăm sóc hơn 5 sào cà phê, dự kiến thu hoạch gọn trong 2 ngày. Năm ngoái, quỹ tổ còn dư khá nên năm nay bà con thống nhất mua một con dê, làm thịt ngay tại rẫy. Vừa làm, vừa liên hoan tổng kết, coi như chia mừng một vụ cà phê vui.
Niềm vui ấy không chỉ đến từ không khí lao động chung, mà còn được minh chứng bằng những con số cụ thể. Năm trước, từ rẫy chung, tổ 9 thu gần 2 tấn cà phê nhân, bán được xấp xỉ 250 triệu đồng. Sau khi hoàn thành các khoản đóng góp về thôn, quỹ tổ vẫn còn gần 100 triệu đồng để dành tái đầu tư cho vụ sau và chủ động lo việc chung.
“Nhờ có nguồn này, thôn làm được nhiều việc thiết thực, bà con cũng được hưởng lợi trực tiếp mà không phải đóng góp thêm tiền. Mọi khoản thu, chi đều công khai trong cuộc họp cuối năm, ai cũng rõ” - anh Byui nói, giọng hồ hởi, rồi lại cúi xuống gom những quả cà phê vừa tuốt xong.
Sự minh bạch ấy là nền tảng để niềm tin được nuôi dưỡng. Những buổi lên rẫy chung vì thế không chỉ là lao động, mà còn là dịp gặp gỡ, trò chuyện, trao đổi kinh nghiệm. “Nhà mình cũng có rẫy cà phê riêng, nhưng làm chung thế này học hỏi được nhiều điều, từ cách chăm sóc, bón phân đến tưới nước. Vừa làm vừa nhìn nhau mà rút kinh nghiệm” - chị Grenh - người dân thôn Dôr II, chia sẻ.
Mỗi người một việc, lợi ích chia đều
Ở một góc khác của thôn Dôr II, gần khu vực nhà mồ, tại rẫy chung của tổ 2, 25 lao động đang tất bật thu hoạch gần 100 cây cà phê. Người trẻ, khỏe đảm nhận việc kéo bạt, tuốt quả; người lớn tuổi theo sau, cần mẫn nhặt lại những quả còn sót dưới gốc hay vướng trên cành thấp. Mỗi người một việc, nhưng ánh mắt luôn dõi theo nhau, sẵn sàng san sẻ, đỡ đần khi cần.
Anh Hyêm - thành viên tổ 2, cho biết tổ đang chăm sóc khoảng 400 cây cà phê. Năm ngoái, tổ thu được 1,6 tấn cà phê nhân, bán được giá nên mang về gần 200 triệu đồng. Năm nay, dù giá có thấp hơn, song sản lượng dự kiến tăng, vì vậy tổng thu không giảm so với năm trước. “Thu nhiều thì bà con hưởng lợi nhiều, nên ai cũng chăm chỉ” - anh Hyêm nói.
Sau khi trừ chi phí, tổ chi lại cho mỗi hộ từ 1-2 triệu đồng, đồng thời thanh toán công lao động cho những ngày bà con cùng tham gia. Cách làm này giúp niềm vui mùa vụ được chia đều, ai cũng thấy rõ công sức của mình được ghi nhận.
Giữa khu rẫy, đôi tay chị Moyh, thành viên tổ 2, thoăn thoắt tuốt từng chùm cà phê chín. Chị cười nói: “Nhà mình còn 2 sào chưa hái, để sau cũng được. Việc thôn thì không thể chậm, bà con cùng làm vui lắm, mình vắng thì vừa áy náy vừa tiếc một dịp được vui cùng nhau!”.
Với chị, tham gia lao động tập thể không chỉ là góp sức, mà còn là trách nhiệm và sự gắn bó với cộng đồng. Ở gần đó, chị Oa cũng rạng rỡ theo từng bao cà phê đầy được xếp gọn bên bờ rẫy, nụ cười ánh lên niềm vui mùa chín.
Từ cách làm bền vững đến gắn kết cộng đồng
Theo ông Chưp - Trưởng thôn Dôr II, tổng diện tích rẫy chung của thôn hiện khoảng 5 ha, chia cho 9 tổ sản xuất với 250 hộ tham gia, tất cả đều là người Bahnar. Đây là diện tích đã hình thành từ lâu, gắn với quá trình lập làng, giữ đất của nhiều thế hệ.
Có thời điểm, do bà con chưa quen kỹ thuật canh tác, cà phê cho năng suất thấp, rẫy chung được chuyển sang trồng keo, bạch đàn. Khoảng 10 năm trở lại đây, khi được tập huấn kỹ thuật và định hướng lại cách làm, bà con quay về với cây cà phê làm cây trồng chủ lực, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương. Từng hố đất được đào lại, từng hàng cây được trồng mới và chăm chút. Bà con đào giếng, kéo điện, đảm bảo điều kiện sản xuất ổn định lâu dài.
Cùng với việc khôi phục rẫy chung, thôn cũng thống nhất cách tổ chức sản xuất. Mỗi tổ được giao cụ thể số lượng cây để chịu trách nhiệm chăm sóc, thu hoạch; mọi việc thu - chi đều được bàn bạc công khai. Nhờ phân công rành mạch, trách nhiệm gắn với từng phần việc, không ai làm qua loa, cũng không ai đứng ngoài công việc chung.
Vài năm trở lại đây, khi cà phê được giá, mỗi hộ thống nhất đóng góp 300 nghìn đồng vào quỹ chung của thôn, do các tổ đứng ra thực hiện. Từ nguồn này, thôn Dôr II chủ động lo nhiều việc thiết thực như làm đường ra khu sản xuất, đối ứng các công trình dân sinh, thăm hỏi khi ốm đau, động viên thanh niên lên đường nhập ngũ…
Năm 2024, thôn đã hoàn thành 500 m đường bê tông ra khu sản xuất, mặt đường rộng 3 m, dày 14 cm. Sắp tới, bà con làm lại đoạn đường khoảng 300 m xuống khu nước giọt, gần nhà mồ của thôn. “Con đường cũ nhỏ, mặt bê tông chỉ dày 4 cm. Lần này sẽ mở rộng lên 3 m, đổ bê tông dày 16 cm để xe lớn ra vào thuận lợi, kể cả ngày mưa kéo dài” - ông Chưp nói như khoe.
Không riêng thôn Dôr II, mô hình rẫy tập thể được duy trì ở nhiều thôn của xã Đak Đoa với tổng diện tích hơn 15 ha. Quy mô mỗi nơi khác nhau, có thôn chỉ vài sào, có thôn lên đến vài héc ta, nhưng điểm chung là đều giao cho cộng đồng tự quản, cùng chăm sóc, cùng thu hoạch và cùng quyết định sử dụng nguồn thu cho việc chung. Và một nét chung rất quan trọng là niềm vui và sự đồng thuận trong lao động sản xuất, bảo vệ và hưởng thụ rất cao.
Tại thôn Dơk Rơng, rẫy chung rộng hơn 2 ha, giao cho 10 tổ chăm sóc. Từ những mùa cà phê tích góp, thôn đang làm tuyến đường bê tông dài 400 m ra khu sản xuất, kinh phí dự kiến 240 triệu đồng. Anh HNuưnh, Chi hội trưởng Chi hội Nông dân thôn Dơk Rơng, cho biết sau mỗi vụ thu hoạch, bà con lại ngồi với nhau, bàn bạc và thống nhất phần việc cần làm trong năm. Có quỹ chung, bà con chủ động hơn trong mọi việc, không còn tâm lý trông chờ, cũng không phải huy động tiền từng hộ như trước.
Ông Bùi Quang Thoại - Chủ tịch Hội Nông dân xã Đak Đoa - nhấn mạnh: Rẫy chung không chỉ mang lại nguồn thu cụ thể mà quan trọng hơn là giúp các thôn chủ động trong việc chung và nuôi dưỡng sự gắn kết cộng đồng. Thông qua mô hình này, mỗi hộ, dù chỉ chăm sóc vài cây cà phê, cũng cảm nhận rõ trách nhiệm của mình với tập thể, với thôn làng.
*
* *
Khi nắng chiều dần tắt, từng chuyến xe công nông lần lượt rời rẫy. Trên thùng xe, những bao cà phê mới hái được xếp ngay ngắn, chở theo thành quả của lao động chung. Ngày mùa khép lại trong niềm vui và sự an lòng, khi công sức chung được đong đếm bằng những con số rõ ràng, và hơn thế, bằng sự gắn bó ngày một bền chặt của cộng đồng.
