Làng Đê Chơ Gang giỗ bok Nhạc

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
(GLO)- Tôi tìm đến được nhà Đinh Chiêm thì đã quá trưa. Nghe tôi nói mục đích của chuyến đi, ông khoát tay: “Chuyện làng dài lắm, để tối. Giờ tôi phải ra chỗ đám giỗ bok Nhạc đã. Anh có muốn đi không?”. Tôi ngạc nhiên quá đỗi. Bok Nhạc, tức vua Thái đức Tây Sơn Nguyễn Nhạc. Từ khi nhà Tây Sơn sụp đổ, con cháu bị tuyệt diệt thì cái tên Nguyễn Nhạc chỉ còn trong sử sách, thì sao một ngôi làng Bahnar nhỏ bé ở chốn núi rừng này lại vẫn còn nhớ tới, lại tổ chức cả giỗ nữa? Ông Đinh Chiêm cười vẻ bí mật: “Rồi trên đường đi tôi sẽ kể anh nghe”.
…Theo lời ông bà truyền lại thì Đê Chơ Gang (xã Phú An, huyện Đak Pơ, Gia Lai) lúc lập làng chỉ có 12 nóc nhà. Vào một mùa rẫy, có mấy người Kinh vào làng. Người lớn tuổi nhất nói tên mình là Nguyễn Nhạc. Ông đi buôn trầu và bảo dân làng vào rừng tìm trầu về đổi muối, đổi dao. Thấy ông lớn tuổi, người ta đều gọi ông là bok (bác) Nhạc. Lúc đầu, cứ tưởng ông buôn trầu thật nhưng rồi càng ngày càng thấy nhiều người Kinh đến theo. Họ đắp một cái thành đất trong An Khê, dựng lên nhiều nhà cửa. Nguyễn Nhạc còn cho người đi sâu vào các làng trong xã Ya Hội, Yang Bắc bây giờ làm rẫy, nuôi trâu bò. Ông lại kết nghĩa anh em với 2 ông T'Luk và T'Ri; chia từ suối Mò O trở về Yang Bắc là do mình quản, còn từ núi Mò O tới H'Yan (thuộc xã Ya Hội bây giờ) là của 2 ông 'TLuk, T'Ri. Họ thề với nhau rằng anh em có việc gì thì phải giúp đỡ… Bấy giờ, Nguyễn Nhạc mới nói mình đang chuẩn bị đi đánh ông vua tàn ác dưới xuôi. Yàng hiện ra trên núi Mò O giao ông việc đó… Nghe nói vậy người ta đi xem rất đông. Không thấy Yàng, chỉ thấy những vết đục trên lá cây thành chữ  “Nhạc vi vương, Huệ vi tướng, Lữ vi thần”. Người Kinh nói: Đó là trời sai ông Nhạc làm vua, ông Huệ làm tướng, ông Lữ làm thần…
 Đá bok Nhạc được chính quyền và nhân dân huyện Đak Pơ gìn giữ, bảo tồn. Ảnh: N.M
Đá bok Nhạc được chính quyền và nhân dân huyện Đak Pơ gìn giữ, bảo tồn. Ảnh: N.M
Các làng từ đó theo Nguyễn Nhạc càng đông. Người ủng hộ trâu bò, lúa gạo, đi lính, người giúp đào hào, đắp thành. Làng Đê Chơ Gang trở thành nơi quân lính đóng trại. Cái giếng quân ông Nhạc dùng nấu cơm, lấy nước uống có tên là “Giếng Thủ Ngư” (bà Ngư, người cấp dưỡng cho nghĩa quân) vết tích nay vẫn còn… Khi đem quân lính về xuôi, nhớ ơn làng Đê Chơ Gang, Nguyễn Nhạc cho 2 khẩu hỏa nổ để đuổi voi (hồi đó vùng này rừng rất nhiều voi). Lại dặn, nếu ông chết thì cúng giỗ nhưng năm nào được mùa thì hãy cúng; ai giàu thì góp, ai nghèo thì thôi…
Nguyễn Nhạc đi rồi, Đê Chơ Gang vẫn ngóng tin nhưng chỉ biết ông đã làm vua dưới xuôi… Nhiều mùa rẫy sau, nhờ bà Hầu (Yă Đố, vợ ba Nguyễn Nhạc) báo tin mới biết Nguyễn Nhạc đã mất. Làng Đê Chơ Gang thương tiếc đâm một con trâu để cúng. Những năm sau đó, theo lời ông, cứ năm nào được mùa làng lại tổ chức cúng giỗ. Lễ cúng diễn ra tại đá bok Nhạc bên suối Chơ Ngao, nơi ngày xưa ông vẫn nghỉ chân…
Chúng tôi đến nơi đã thấy dân làng Đê Chơ Gang có mặt đông đủ. Cỗ đã bày trên đá bok Nhạc gồm một con heo chừng 20 ký, một ghè rượu lớn cùng cơm lam, bánh tráng, nhang, đèn. Tảng đá bên cạnh còn thấy bày một ghè rượu nhỏ, một con gà. Ông Đinh Chiêm nói, đó là lễ vật cúng cho 2 người em kết nghĩa của bok Nhạc. Lễ nhỏ hơn, vì họ là em… Sửa sang lại quần áo chỉnh tề, ông Đinh Chiêm thắp nhang rồi cất lời khấn. Đầu tiên, ông niệm tên Nguyễn Nhạc, kế đó là các Yàng núi, Yàng sông, Yàng đất, Yàng nước… rồi kế đến niệm tên 2 ông T'Luk, T'Ri. Nội dung tiếp của lời khấn đại ý rằng hôm nay dân làng làm lễ cúng cho bok và các Yàng. Cầu xin bok, các Yàng phù hộ cho dân làng mạnh khỏe, mùa nào lúa cũng đầy kho… Ông Đinh Chiêm khấn xong, lần lượt các cụ cao tuổi cùng vào thắp hương.
Một lễ giỗ thật bài bản theo nghi thức của người Kinh, cho thấy sự kính trọng như thế nào với bok Nhạc. Ông Đinh Chiêm kể, ngày xưa, quanh đá bok Nhạc đây là cả một rừng cây, đặc biệt có một cây bồ đề, một cây vối đứng song đôi, tỏa bóng rợp cả một khu đất rộng. Là nơi linh thiêng, dân làng không ai dám vào chốn này chặt cây, phát rẫy. Vào ngày lễ giỗ, đêm khuya từ làng nhìn ra người ta lại thấy các lùm cây quanh đá bok Nhạc phát sáng, gió lay ầm ầm nghe như tiếng quân đi.
Lễ giỗ mà tôi được chứng kiến diễn ra cách nay đã ngót 30 năm. Mãi tới năm ngoái tôi mới có dịp về lại Đê Chơ Gang. Ông Đinh Chiêm đã mất. Hỏi ông Đinh K'Lum, bậc cao niên nhất rằng làng nay còn cúng giỗ bok Nhạc nữa không, ông lắc đầu bảo hình như lâu rồi không thấy bởi không có người đứng ra tổ chức. Vào thăm di tích Đá ông Nhạc thấy cây cối trơ trụi, suối Chơ Ngao xưa đã trở thành ruộng lúa. Điều lo lắng của ông Đinh Chiêm cách nay gần 30 năm đã trở thành sự thật. Nhớ người xưa, lòng tôi bâng khuâng tự hỏi: Một phong tục đẹp như vậy vì sao lại mất đi?
NGỌC TẤN

Có thể bạn quan tâm

Sáp nhập đơn vị hành chính gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa

Sáp nhập đơn vị hành chính gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa

(GLO)- Thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy của hệ thống chính trị là yêu cầu mang tính sống còn của đất nước trước vận hội phát triển mới. Trong đó, sắp xếp các đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã để xây dựng mô hình chính quyền 2 cấp đang được dư luận hết sức quan tâm.

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

(GLO)- Thần Bạch Mã (hay còn gọi là Thái giám Bạch Mã, Bạch Mã Thái giám) là vị thần có ảnh hưởng lớn trong đời sống tín ngưỡng dân gian ở vùng Tây Sơn Thượng đạo. Hiện nay, một số đình tại thị xã An Khê còn duy trì việc thờ cúng và gìn giữ sắc phong vua ban cho vị thần này.

'Bảo hiểm' cho di sản

'Bảo hiểm' cho di sản

Tại lễ công bố các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quyết định xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố tại TPHCM vào cuối tháng 3 vừa qua, Công ty CP Tư vấn Cảng - kỹ thuật biển (Portcoast) đã trao tặng toàn bộ sản phẩm số hóa của Nhà hát Thành phố cho Trung tâm Nghệ thuật TPHCM.

Vua Lửa: Huyền thoại và hiện thực

Vua Lửa: Huyền thoại và hiện thực

(GLO)- Chuyện về các Pơtao Apui (Vua Lửa) sở hữu gươm thần có quyền năng hô mưa gọi gió không chỉ là huyền thoại mà gắn với dòng chảy văn hóa, lịch sử của người Jrai ở thung lũng Ayun Hạ (huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai) suốt nhiều thế kỷ qua.

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

(GLO)- Không chế độ phụ cấp, bổng lộc nhưng nhiều năm qua, các cụ từ, bà vãi trong đội hậu cần, ban nghi lễ tại các đình, miếu trên địa bàn thị xã An Khê vẫn thầm lặng, miệt mài với công việc. Sự tự nguyện ấy xuất phát từ tâm huyết dành cho văn hóa, di sản của cha ông.

Tùy theo điều kiện của từng gia đình để chuẩn bị quy mô lễ cúng lớn hay nhỏ

Gia Lai: Độc đáo lễ thổi tai của người Jrai

(GLO)- Nằm trong chuỗi các hoạt động Lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui huyện Phú Thiện năm 2025, sáng 27-3, tại xã Ia Yeng đã diễn ra lễ thổi tai của người Jrai. Nghi lễ được tái hiện rõ nét giúp du khách hiểu được ý nghĩa văn hóa tâm linh trong đời sống của người Jrai nơi đây.

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

(GLO)- Trên đời có thực sự tồn tại những con người có quyền năng hô mưa gọi gió? Chính hiện thực và truyền thuyết hư ảo đan cài vào nhau khiến lễ cầu mưa của Yang Pơtao Apui ở thung lũng Ayun Hạ trở thành một hiện tượng đặc biệt, hấp dẫn bởi sự linh thiêng, huyền bí.

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

(GLO)- Đền thờ Hai Bà Trưng là di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc tại thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh, TP. Hà Nội. Đây cũng là quê hương của Hai Bà Trưng-những nữ tướng anh hùng đã nổi dậy chống quân xâm lược nhà Hán.

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

(GLO)- Ngày 9-3, tại đình làng An Mỹ (thôn 2, xã An Phú, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai) diễn ra lễ cúng đình với các nghi thức long trọng tưởng nhớ công ơn của các vị tiền hiền có công khai hoang mở đất, lập làng và cầu quốc thái dân an.