Không gian di sản liên hoàn
Gia Lai đang sở hữu một cấu trúc di sản đặc biệt hiếm có, trải dài từ cao nguyên xuống duyên hải, kết nối giữa thiên nhiên và văn hóa, giữa vật thể và phi vật thể.
Ở tầng di sản thiên nhiên, các không gian như Kon Hà Nừng, Kon Ka Kinh không chỉ là vùng lõi đa dạng sinh học, mà còn là nơi lưu giữ mạch sống văn hóa của cộng đồng bản địa với cồng chiêng, sử thi, lễ hội. Xuôi về phía Đông tỉnh, đầm Thị Nại, lại mở ra một hệ sinh thái đầm phá - duyên hải giàu tiềm năng, gắn với lịch sử giao thương lâu đời.
Ở tầng di sản vật thể, có thể nhận diện rõ các trục lịch sử - văn hóa như Tây Sơn thượng đạo - hạ đạo, các di chỉ khảo cổ như Rộc Tưng, cùng hệ thống đình làng, chùa chiền, làng cổ. Đây là những ký ức vật chất phản ánh tiến trình hình thành và phát triển của vùng đất.
Trong khi đó, tầng di sản phi vật thể chính là linh hồn của toàn bộ hệ thống di sản, với võ cổ truyền Bình Định, hát bội, bài chòi, không gian cồng chiêng của cộng đồng Bahnar và Jrai, cùng nhiều làng nghề truyền thống… là những thực hành văn hóa sống được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, các giá trị di sản vẫn chưa được tổ chức thành một chỉnh thể phát triển. Di sản thiên nhiên còn tách rời trải nghiệm văn hóa, hệ thống di tích lịch sử chưa gắn chặt với giáo dục và các loại hình nghệ thuật cũng như làng nghề chưa trở thành sản phẩm kinh tế rõ nét.
Điều này phản ánh một hạn chế mang tính hệ thống: Di sản vẫn chủ yếu được tiếp cận theo hướng “bảo tồn đơn lẻ”, chưa được đặt trong một cấu trúc liên kết.
Trong khi đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ, phát triển nhanh và bền vững phải dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đồng thời đặt văn hóa và con người vào vị trí trung tâm.
Cùng với đó, trong định hướng phát triển KT- XH của tỉnh Gia Lai cũng nhấn mạnh mô hình phát triển “rừng - biển”, lấy du lịch sinh thái - văn hóa và liên kết vùng làm trục động lực.
Những định hướng này cho thấy, việc xây dựng hệ sinh thái di sản không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để hiện thực hóa chiến lược phát triển của địa phương trong giai đoạn mới.
Từ bảo tồn sang phát triển theo tư duy mới
Hệ sinh thái di sản cần được hiểu không chỉ là tập hợp các giá trị, mà là một cấu trúc vận hành, trong đó di sản - cộng đồng - công nghệ - giáo dục - du lịch - kinh tế sáng tạo cùng tương tác để tạo ra giá trị gia tăng. Trong cấu trúc đó, mỗi loại hình di sản đều có thể được “kích hoạt” và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.
Di sản võ cổ truyền không chỉ bảo tồn qua thi đấu, biểu diễn, mà có thể trở thành sản phẩm du lịch và đào tạo trải nghiệm. Hát bội, bài chòi không chỉ tồn tại trong lễ hội, mà có thể được sân khấu hóa, số hóa và đưa vào giáo dục.
Các làng nghề truyền thống không chỉ sản xuất thủ công, mà có thể tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế di sản. Các tài nguyên tự nhiên có thể trở thành những điểm đến văn hóa - sinh thái có chiều sâu.
Điểm mấu chốt của hệ sinh thái này là tổ chức theo tính liên vùng, hình thành một trục kết nối từ cao nguyên xuống biển: Kon Ka Kinh - Kon Hà Nừng qua Rộc Tưng, Tây Sơn thượng đạo đến các làng nghề ở khu vực An Nhơn, Tuy Phước, Phù Cát và kết thúc ở đầm Thị Nại.
Trên trục đó, các di sản phi vật thể như võ cổ truyền, hát bội, bài chòi đóng vai trò sợi dây kết nối, tạo nên trải nghiệm xuyên suốt và bản sắc riêng.
Cách tiếp cận này cũng chính là sự cụ thể hóa tinh thần các nghị quyết của Đảng. Trong bối cảnh đó, để hệ sinh thái di sản thực sự vận hành hiệu quả, Gia Lai cần triển khai một số giải pháp nền tảng như quy hoạch không gian di sản liên vùng gắn với các trục giao thông chiến lược, đẩy mạnh số hóa và xây dựng bản đồ di sản, phát triển kinh tế di sản gắn với du lịch và công nghiệp sáng tạo; đưa di sản vào giáo dục và phát huy vai trò của cộng đồng - chủ thể sáng tạo và gìn giữ di sản.
Trong bối cảnh cạnh tranh phát triển, các tỉnh, thành trong nước ngày càng chuyển từ “tài nguyên cứng” sang “tài nguyên mềm”, bản sắc văn hóa đã trở thành một nguồn lực chiến lược. Gia Lai, với sự hội tụ của nhiều giá trị di sản đang có đầy đủ điều kiện để xây dựng một hệ sinh thái di sản mang tính đặc thù.
Vấn đề cốt lõi không còn là có bao nhiêu di sản, mà là tổ chức và vận hành di sản như thế nào. Khi các giá trị này được kết nối bằng tư duy hệ sinh thái và được kích hoạt bằng công nghệ, di sản sẽ chuyển hóa từ trạng thái tĩnh sang động, từ ký ức thành tài sản.
Đây chính là con đường để Gia Lai phát triển nhanh, bền vững và phát triển trên nền tảng văn hóa, bằng động lực đổi mới sáng tạo, hướng tới một mô hình phát triển mang đậm bản sắc riêng trong không gian vùng Tây Nguyên - duyên hải miền Trung.
