Tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, ngày 27-10, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về các dự án, dự thảo liên quan đến lĩnh vực tư pháp, gồm: Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) và các nghị quyết thi hành; đồng thời xem xét dự thảo Nghị quyết về thí điểm cơ chế thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.
Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình là chủ trương nhất quán
Góp ý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu (ĐB) Phan Thị Thùy Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đề nghị làm rõ căn cứ xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, bảo đảm việc quy kết dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế của từng chủ thể, không chỉ căn cứ vào chức danh quản lý hoặc lợi ích pháp nhân nhận được.
Đối với tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng, đại biểu đề nghị nghiên cứu xử lý từ giai đoạn chuẩn bị để ngăn chặn thiệt hại sớm hơn; đồng thời phân biệt công cụ phục vụ hành vi phạm tội với phần mềm được sử dụng hợp pháp trong nghiên cứu, kiểm thử an toàn thông tin mạng.
Đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và đổi mới sáng tạo, ĐB Đào Chí Nghĩa (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) đề nghị phân biệt rủi ro khách quan với hành vi vi phạm do lỗi chủ quan; đồng thời hoàn thiện cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định, bảo đảm không hình thành cơ chế miễn trừ thiếu kiểm soát.
Về chính sách khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, ĐB Lê Văn Đông (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) và Bùi Mạnh Cường (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) đánh giá đây là hướng tiếp cận nhân văn, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, tiết kiệm nguồn lực tố tụng và khuyến khích người phạm tội bồi thường, khắc phục hậu quả.
Các đại biểu đề nghị quy định rõ điều kiện, mức độ khoan hồng và cơ chế thực hiện; bảo đảm việc nhận tội hoàn toàn tự nguyện, phù hợp chứng cứ khách quan, đồng thời thống nhất giữa Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.
Đáng chú ý, trong phiên thảo luận, đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội danh trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) nhận được nhiều ý kiến khác nhau.
ĐB Nguyễn Thanh Sang (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đồng tình bỏ hình phạt tử hình đối với các tội bạo loạn, chống loài người, tội phạm chiến tranh và khủng bố; tuy nhiên, đề nghị tiếp tục duy trì hình phạt này đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi.
Đại biểu đề xuất nghiên cứu nâng định lượng ma túy làm căn cứ áp dụng hình phạt tử hình, tập trung vào đối tượng chủ mưu, cầm đầu và những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.
Ở chiều ngược lại, ĐB Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cho rằng, việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình phù hợp định hướng cải cách tư pháp. Theo đại biểu, hiệu quả phòng, chống tội phạm không chỉ phụ thuộc vào mức hình phạt mà còn ở năng lực điều tra, triệt phá tận gốc các đường dây, xử lý đối tượng chủ mưu, cầm đầu và thu hồi tài sản do phạm tội mà có.
Giải trình tại phiên thảo luận, Đại tướng Lương Tam Quang - Bộ trưởng Bộ Công an, khẳng định việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình là chủ trương nhất quán, được thực hiện theo lộ trình qua nhiều lần sửa đổi Bộ luật Hình sự.
Theo Bộ trưởng, với tội mua bán trái phép chất ma túy, việc tập trung truy xét, triệt phá toàn bộ đường dây và xử lý các đối tượng từ nơi xuất phát có ý nghĩa quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, người phạm tội vẫn có thể chịu hình phạt tử hình về tội giết người nếu hành vi dẫn đến cái chết của nạn nhân và đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Bộ trưởng đề nghị Quốc hội tiếp tục xem xét phương án thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình theo dự thảo, trên cơ sở định hướng cải cách tư pháp, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm và yêu cầu bảo đảm tính tương quan giữa các hình phạt.
Bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng
Góp ý vào dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), ĐB Nguyễn Phi Hùng (Đoàn ĐBQH TP. Đà Nẵng) đề nghị bổ sung cơ chế cho phép người thuộc hộ nghèo, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn và người bị tạm giữ, tạm giam không có điều kiện kỹ thuật được lựa chọn phương thức tố tụng truyền thống.
Theo đại biểu, quy định này sẽ giúp những người gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ không bị ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp khi tham gia tố tụng.
Đối với việc giao, chuyển văn bản tố tụng điện tử, đại biểu cho rằng cần xác định thời điểm hoàn thành phù hợp, tính đến trường hợp người nhận chưa thể truy cập do mất kết nối hoặc sự cố kỹ thuật, tránh ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ.
Đại biểu cũng kiến nghị mở rộng phạm vi hỗ trợ của chế định bào chữa viên nhân dân đối với người nghèo, người yếu thế; rút ngắn thời hạn cấp văn bản cử người bào chữa xuống không quá 24 giờ và kết hợp đăng ký điện tử để đơn giản hóa thủ tục.
Về cơ chế tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, đại biểu cho rằng cần bảo đảm quyền quyết định độc lập của tòa án. Việc xem xét mức hình phạt do viện kiểm sát đề nghị không đồng nghĩa với việc tòa án phải chấp nhận mức án đó. Đại biểu đồng thời đề nghị bổ sung quyền rút lại cam kết nhận tội của bị can, bị cáo trước khi tuyên án; việc kết tội phải dựa trên chứng cứ được đánh giá khách quan.
Còn Thiếu tướng Tạ Văn Đẹp - Phó Giám đốc Công an TP. Hồ Chí Minh, đánh giá việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự lần này có nhiều điểm mới theo hướng tinh gọn trình tự, đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp, hoàn thiện thủ tục rút gọn và thúc đẩy tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến.
Đại biểu cũng đánh giá việc mở rộng các trường hợp không khởi tố vụ án, miễn trách nhiệm hình sự là hướng tiếp cận nhân văn, phù hợp thực tiễn. Tuy nhiên, cần rà soát kỹ chế định tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để bảo đảm thống nhất với Bộ luật Hình sự, bởi hai bộ luật có mối quan hệ chặt chẽ giữa quy định về nội dung và trình tự, thủ tục thực hiện.
Về miễn trách nhiệm hình sự, Thiếu tướng Tạ Văn Đẹp đề nghị làm rõ và mở rộng quy định áp dụng ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm. Trường hợp đã có đủ căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì cần xem xét cơ chế xử lý phù hợp, tránh phải khởi tố bị can mới giải quyết.
Phát huy năng lực Điều tra viên, nâng cao hiệu quả giám sát
Góp ý vào dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), ĐB Nguyễn Phương Thủy (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đề nghị phân biệt rõ thẩm quyền gắn với chức vụ quản lý, chỉ huy Công an cấp xã và thẩm quyền theo ngạch, năng lực chuyên môn của Điều tra viên.
Theo đại biểu, Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã đảm nhận nhiều nhiệm vụ về bảo đảm an ninh, trật tự và quản lý địa bàn, trong khi hoạt động điều tra đòi hỏi chuyên môn sâu và sự tập trung cao. Vì vậy, cần bố trí cán bộ phù hợp, tránh kiêm nhiệm quá nhiều công việc ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án.
Đại biểu đề nghị không quy định cứng Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã phải là Điều tra viên trung cấp, cao cấp mới được thực hiện nhiệm vụ điều tra. Thay vào đó, cần mở rộng thẩm quyền theo ngạch Điều tra viên, tương xứng với trình độ, kinh nghiệm và năng lực; đồng thời bảo đảm cơ chế chỉ đạo, kiểm tra, giám sát rõ ràng.
Ở góc độ thực tiễn, ĐB Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đồng tình giao Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã kiêm Điều tra viên thực hiện điều tra ban đầu, giải quyết nguồn tin về tội phạm. Theo đại biểu, nhiều địa bàn cách xa cơ quan điều tra cấp tỉnh, nên việc xử lý kịp thời các vụ việc ngay từ cơ sở có ý nghĩa quan trọng.
Về giám sát hoạt động điều tra, ĐB Hà Đức Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đề nghị làm rõ phạm vi, thời điểm và quy trình tiếp cận thông tin, hồ sơ vụ án của cơ quan dân cử, đại biểu dân cử và MTTQ Việt Nam. Quy định cụ thể sẽ góp phần tháo gỡ vướng mắc do yêu cầu bảo mật điều tra, đồng thời nâng cao hiệu quả giám sát.
