Góp ý trong phiên thảo luận ở tổ, đại biểu (ĐB) Phạm Ngọc Lâm (thành viên Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) cơ bản thống nhất với việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Theo đại biểu, để thị trường này phát triển bền vững, bên cạnh sản phẩm giao dịch phù hợp, cần có các thiết chế đủ năng lực tổ chức thị trường, bảo đảm thanh toán và kiểm soát rủi ro.
Trong đó, mô hình tổ chức, cơ chế sở hữu và quản trị Sở giao dịch hàng hóa (từ Điều 11 đến Điều 14) cũng như quy định về Trung tâm thanh toán bù trừ (từ Điều 15 đến Điều 21) có ý nghĩa nền tảng đối với sự vận hành an toàn của thị trường.
Linh hoạt mô hình sở hữu, bảo đảm năng lực quản trị
Từ nghiên cứu dự thảo và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, ĐB Phạm Ngọc Lâm cho rằng, không nên quá đặt nặng việc Nhà nước phải sở hữu 100% vốn hay giao hoàn toàn cho tư nhân. Việc lựa chọn mô hình cần căn cứ vào hiệu quả hoạt động, tính độc lập, trách nhiệm của từng thiết chế và quy mô thị trường trong giai đoạn đầu.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, Sở giao dịch hàng hóa có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức như công ty cổ phần, công ty đại chúng, doanh nghiệp thuộc tập đoàn hoặc doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn. Tại Trung Quốc, bên cạnh các sở giao dịch do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn, một sở mới thành lập đã áp dụng mô hình công ty cổ phần nhưng vẫn duy trì tỷ lệ sở hữu chi phối của Nhà nước.
Theo đại biểu, điều này cho thấy không có một khuôn mẫu chung về sở hữu Sở giao dịch hàng hóa. Mô hình phù hợp phụ thuộc vào quy mô thị trường, khả năng huy động vốn, năng lực quản trị và điều kiện phát triển của từng quốc gia.
ĐB Lâm đánh giá dự thảo luật đã có cách tiếp cận tương đối linh hoạt khi không mặc định một mô hình sở hữu duy nhất, qua đó tạo dư địa huy động nguồn lực xã hội và thu hút nhà đầu tư có năng lực. Tuy nhiên, dự thảo quy định nhà đầu tư nước ngoài không được sở hữu quá 49% vốn tại Sở giao dịch hàng hóa, trong khi đối với Trung tâm thanh toán bù trừ lại chưa quy định tỷ lệ cụ thể mà giao Chính phủ quyết định.
“Đây đều là những thiết chế quan trọng, có vai trò trực tiếp đối với hoạt động của thị trường. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần giải trình rõ lý do có sự khác biệt trong cách quy định tỷ lệ sở hữu; đồng thời làm rõ nội dung nào cần quy định ngay trong luật, nội dung nào có thể giao Chính phủ hướng dẫn” - ĐB Lâm đề nghị.
Phân định rõ chức năng, bảo đảm độc lập trong kiểm soát rủi ro
Một nội dung khác được ĐB Phạm Ngọc Lâm nhấn mạnh là cần phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và bảo đảm tính độc lập giữa Sở giao dịch hàng hóa với Trung tâm thanh toán bù trừ.
Theo đại biểu, Sở giao dịch chủ yếu thực hiện tổ chức niêm yết, giao dịch và giám sát thị trường. Trong khi đó, Trung tâm thanh toán bù trừ trực tiếp quản lý tài sản ký quỹ, xác định nghĩa vụ thanh toán và xử lý trường hợp thành viên mất khả năng thanh toán. Do tính chất hoạt động và mức độ rủi ro khác nhau, không nên mặc định hai tổ chức phải có cùng cơ cấu sở hữu và điều kiện quản trị.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hai thiết chế này có thể cùng thuộc một tập đoàn nhưng vẫn phải hoạt động với tư cách pháp nhân độc lập. Mô hình này có thể giúp tận dụng nguồn lực, hạ tầng, song đòi hỏi phải phân định rõ chức năng và bảo đảm độc lập trong các quyết định về ký quỹ, quản lý rủi ro, xử lý vi phạm và mất khả năng thanh toán.
Đối với Việt Nam, ĐB Lâm đề nghị đặt Trung tâm thanh toán bù trừ ở vị trí đặc biệt quan trọng trong cấu trúc thị trường, bởi đây là nơi trực tiếp thực hiện các chức năng liên quan đến bảo đảm nghĩa vụ thanh toán và kiểm soát rủi ro. Việc phân định rõ trách nhiệm giữa hai thiết chế sẽ góp phần bảo đảm an toàn thị trường, hạn chế rủi ro cho các chủ thể tham gia.
Đại biểu cũng cho rằng cần tách bạch vai trò chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước. Nhà nước không nhất thiết phải kiểm soát thị trường thông qua việc nắm giữ 100% vốn hoặc cổ phần chi phối, mà có thể thực hiện vai trò quản lý, giám sát bằng các công cụ như điều kiện cấp phép, yêu cầu về vốn, tiêu chuẩn quản trị, công khai thông tin và kiểm soát rủi ro.
Từ đó, ĐB Lâm đề nghị tiếp tục rà soát Điều 11 và Điều 15 theo hướng linh hoạt về mô hình sở hữu nhưng chặt chẽ về điều kiện thành lập, năng lực tài chính, giới hạn sở hữu, cơ cấu vốn và cơ chế quản trị.
Cân nhắc tên gọi để phản ánh đầy đủ phạm vi điều chỉnh
Góp ý về tên gọi dự thảo luật, ĐB Phạm Ngọc Lâm cho rằng cụm từ “giao dịch hàng hóa phái sinh” có tính hội nhập quốc tế nhưng còn khá mới đối với người dân Việt Nam, dễ tạo cách hiểu rằng luật chủ yếu điều chỉnh sản phẩm và giao dịch tài chính phái sinh.
Trong khi đó, phạm vi điều chỉnh của dự thảo không chỉ dừng ở việc xác lập, thực hiện hợp đồng phái sinh mà còn bao quát hoạt động tổ chức, vận hành thị trường; hoạt động của Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên; việc ký quỹ, thanh toán, bù trừ, giao nhận hàng hóa, quản lý kho hàng, kiểm định chất lượng và giám sát thị trường.
Theo đại biểu, các hoạt động này gắn trực tiếp với hàng hóa thực và hoạt động thương mại, không đơn thuần là một công cụ tài chính. Vì vậy, tên gọi của luật cần thể hiện đầy đủ hơn bản chất và phạm vi điều chỉnh.
Do đó, ĐB Lâm đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc bổ sung từ “thị trường” thành “Luật Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh” hoặc sử dụng tên gọi gần gũi hơn là “Luật về thị trường giao dịch hàng hóa kỳ hạn”. Đây là những phương án có thể phản ánh rõ hơn việc luật điều chỉnh toàn bộ thị trường với nhiều chủ thể và công đoạn, thay vì chỉ tập trung vào giao dịch hàng hóa phái sinh.
Đối với việc xác định cơ quan quản lý nhà nước đầu mối, đại biểu thống nhất với phương án Chính phủ trình Quốc hội, giao Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước. Theo đại biểu, đây thuộc thẩm quyền quyết định của Chính phủ và Chính phủ cần chịu trách nhiệm về đề xuất của mình.
“Việc hoàn thiện các quy định về mô hình tổ chức, sở hữu và quản trị cần hướng đến xây dựng thị trường hàng hóa phái sinh vận hành minh bạch, an toàn, có khả năng huy động nguồn lực xã hội và kiểm soát hiệu quả các rủi ro phát sinh” - ĐB Phạm Ngọc Lâm nhấn mạnh.
