Cơ chế trực tiếp hỗ trợ hoạt động sáng tạo chưa tương xứng
Theo đại biểu (ĐB) Lê Hoàng Anh (thành viên Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai), Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa, với sự tăng trưởng của nhiều lĩnh vực như trò chơi điện tử, điện ảnh, âm nhạc và biểu diễn.
Năm 2025, game Việt đạt 4,9 tỷ lượt tải, đứng thứ hai thế giới; doanh thu phòng vé đạt gần 5.600 tỷ đồng, trong đó phim Việt dẫn đầu; nhiều chương trình âm nhạc thu hút đông đảo khán giả.
Tuy nhiên, những kết quả này chưa đủ để hình thành một ngành công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh và khả năng phát triển bền vững. Thực tế, 95% lượt tải game Việt đến từ thị trường nước ngoài; việc tiếp cận tín dụng dựa trên tài sản trí tuệ còn hạn chế, trong khi tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số ngày càng trở thành rủi ro đối với hoạt động kinh doanh và hợp tác quốc tế.
“Việt Nam đã có người sáng tạo, có khán giả và sản phẩm được thị trường đón nhận, nhưng còn thiếu những mắt xích quan trọng để biến sáng tạo thành tài sản, gồm bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và hệ thống phân phối” - ĐB Hoàng Anh nhận định.
Đánh giá dự thảo luật, ĐB Hoàng Anh cho rằng, các chính sách đã bao quát nhiều vấn đề nhưng còn dàn trải, thủ tục phức tạp, trong khi những cơ chế trực tiếp hỗ trợ hoạt động sáng tạo chưa tương xứng.
Cụ thể, chính sách vẫn trải đều cho 10 nhóm ngành, chưa xác định rõ lĩnh vực mũi nhọn để tập trung nguồn lực. Dự thảo cũng đặt ra hơn 10 khâu đánh giá, công nhận và khoảng 40 nội dung giao quy định chi tiết tại văn bản dưới luật.
Đáng chú ý, theo Phụ lục II của Báo cáo số 698, khoản chi ngân sách lớn nhất, hơn 9.000 tỷ đồng, dành cho hạ tầng kết nối đến các cụm, khu công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, hệ số huy động vốn ngoài ngân sách của khoản đầu tư này chỉ đạt 1,5 lần, thấp nhất trong các hệ số được nêu. Trong khi đó, khoản hỗ trợ chi phí sản xuất duy nhất được quy định tại Điều 32 mới dành cho doanh nghiệp phục vụ đoàn nước ngoài.
Đại biểu cho rằng, cần chuyển trọng tâm chính sách từ đầu tư hạ tầng sang hỗ trợ trực tiếp cho sản phẩm trí tuệ, người sáng tạo và các hoạt động có khả năng tạo ra giá trị kinh tế thực chất.
Tập trung ba lĩnh vực làm động lực
Để tạo đột phá, ĐB Lê Hoàng Anh đề nghị bổ sung vào Điều 5 dự thảo luật cơ chế xác định lĩnh vực trọng điểm theo từng giai đoạn. Theo đó, luật quy định tiêu chí lựa chọn; Chính phủ quyết định tối đa 3-4 lĩnh vực trọng điểm cho mỗi giai đoạn 5 năm, đồng thời tổ chức đánh giá định kỳ, đưa ra khỏi danh mục những lĩnh vực không đạt mục tiêu.
Trước mắt, đại biểu đề xuất tập trung vào 3 nhóm lĩnh vực: trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh, phim truyền hình; âm nhạc, biểu diễn và công nghiệp sự kiện.
Theo ĐB Hoàng Anh, đây là những lĩnh vực Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực sáng tạo, thị trường tiêu dùng và khả năng tiếp cận công nghệ. Đặc biệt, thị trường hơn 100 triệu dân, kho tàng di sản văn hóa phong phú của 54 dân tộc cùng cộng đồng hàng triệu người Việt Nam ở nước ngoài là những nguồn lực quan trọng để phát triển sản phẩm văn hóa mang bản sắc Việt, từng bước chinh phục thị trường quốc tế.
Cùng với lựa chọn lĩnh vực trọng điểm, đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số, bổ trợ cho Luật Sở hữu trí tuệ. Trong đó, cần có giải pháp ngăn chặn nhanh các tên miền mới của những trang vi phạm bản quyền tái diễn, đồng thời kiểm soát dòng tiền quảng cáo và thanh toán liên quan đến các nền tảng vi phạm.
Về nguồn lực, cần chuyển trọng tâm từ đầu tư hạ tầng cụm, khu sang hỗ trợ tài chính cho sản phẩm trí tuệ của người Việt. Chính sách nên căn cứ vào chi phí thực tế và thực hiện hỗ trợ sau khi sản phẩm đạt kết quả, qua đó bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục đích, gắn với hiệu quả đầu ra.
Ngăn ưu đãi bị lợi dụng, bảo đảm hiệu quả đầu tư
ĐB Lê Hoàng Anh cũng cho rằng, cơ chế ưu đãi thuế và đầu tư đối với các sản phẩm, dự án công nghiệp văn hóa.
Theo đại biểu, việc đưa sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam vào nhóm được hưởng mức ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cao nhất, trong khi tiêu chí đánh giá, công nhận giao cho UBND cấp tỉnh, có thể dẫn đến tình trạng áp dụng thiếu thống nhất giữa các địa phương.
Bên cạnh đó, các cụm, khu công nghiệp văn hóa đang được hưởng nhiều tầng ưu đãi về đầu tư, thuế thu nhập doanh nghiệp, tiền thuê đất và hỗ trợ hạ tầng. Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định tỷ lệ diện tích tối thiểu dành cho hoạt động sáng tạo.
Theo đại biểu, nếu thiếu các tiêu chí và cơ chế kiểm soát chặt chẽ, chính sách ưu đãi có nguy cơ bị lợi dụng để triển khai các dự án bất động sản dưới danh nghĩa phát triển công nghiệp văn hóa.
Vì vậy, ĐB Hoàng Anh đề nghị quy định ưu đãi thuế chỉ áp dụng đối với sản phẩm trọng điểm có tiêu chí cụ thể trong luật; việc đánh giá, công nhận cần được thực hiện thống nhất ở cấp Trung ương. Đối với các cụm, khu công nghiệp văn hóa, Chính phủ quyết định địa điểm được hưởng ưu đãi, tập trung tại một số đô thị đã hình thành hệ sinh thái sáng tạo, đồng thời quy định tỷ lệ diện tích tối thiểu dành cho hoạt động sáng tạo và cơ chế thu hồi ưu đãi nếu không đáp ứng điều kiện.
Đại biểu cũng đề nghị nâng chỉ tiêu thống kê tại điểm c khoản 1 Điều 6 thành tài khoản vệ tinh, giao Chính phủ báo cáo Quốc hội hằng năm về số thuế được miễn, giảm và kết quả thực hiện. Đây là cơ sở để đánh giá hiệu quả chính sách, bảo đảm mục tiêu đóng góp 7% GDP của công nghiệp văn hóa theo Nghị quyết số 80 có thước đo cụ thể.
Liên hệ với thực tiễn Gia Lai, ĐB Lê Hoàng Anh nhấn mạnh, địa phương có hai di sản được UNESCO ghi danh là Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, có tiềm năng lớn để phát triển thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Theo đại biểu, các nghệ nhân gìn giữ di sản không cần thêm những khu đất ưu đãi, mà cần câu chuyện văn hóa của mình được chuyển tải vào phim ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử và những sản phẩm sáng tạo có khả năng tiếp cận công chúng rộng rãi; đồng thời được bảo đảm quyền tác giả và hưởng thù lao xứng đáng.
“Thành công của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không nên đo bằng số lượng cụm, khu được công nhận, mà phải được đánh giá bằng khả năng giúp người sáng tạo Việt Nam sống được bằng nghề, sản phẩm văn hóa Việt Nam tạo ra giá trị kinh tế và từng bước vươn ra thị trường thế giới” - ĐB Hoàng Anh nêu quan điểm.
