Lấy cạnh tranh làm nguyên tắc xuyên suốt
Góp ý vào dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), đại biểu (ĐB) Lê Hoàng Anh cho rằng, đấu thầu là lĩnh vực mà nguồn lực tài chính của Nhà nước được chuyển hóa thành các công trình, dự án và dịch vụ phục vụ người dân. Năm 2025, tổng giá trị đấu thầu khoảng 1,86 triệu tỷ đồng; chỉ cần tiết kiệm 1% nhờ cạnh tranh cũng tương đương khoảng 18.600 tỷ đồng.
Vì vậy, việc hoàn thiện pháp luật về đấu thầu không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách mà còn góp phần phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, bảo đảm môi trường kinh doanh bình đẳng.
Phân tích thực tiễn đấu thầu năm 2025, ĐB Hoàng Anh cho biết, trong gần 300 nghìn gói thầu, có đến 78,35% gói thầu thực hiện theo hình thức chỉ định thầu, trong khi đấu thầu rộng rãi chỉ chiếm 12,25%. Tỷ lệ chỉ định thầu cao đặt ra yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ các trường hợp áp dụng hình thức này.
Theo đại biểu, không phải quốc gia nào cũng cấm chỉ định thầu, nhưng việc áp dụng đều phải được giới hạn bằng quy định pháp luật, có giải trình và công khai minh bạch. Trong khi đó, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành vẫn có quy định mở về các gói thầu khác cần áp dụng hình thức chỉ định thầu, dễ dẫn đến tình trạng quy định tại nghị định lặp lại những nội dung chưa được kiểm soát chặt trong luật.
“Hạn mức chỉ định thầu hiện vẫn có thể lên đến 30 tỷ đồng, trong khi dự thảo Nghị định dành gói thầu đến 20 tỷ đồng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Điều này dẫn đến khả năng một gói thầu vừa thuộc diện dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, vừa có thể được chỉ định cho một nhà thầu, lại không phải bảo đảm thực hiện hợp đồng” - ĐB Hoàng Anh dẫn chứng.
Để khắc phục bất cập, đại biểu đề nghị khẳng định tại Điều 4 của dự thảo Luật nguyên tắc đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu; bỏ quy định mở tại điểm i khoản 6 Điều 19; các trường hợp chỉ định thầu phải được quy định cụ thể trong luật.
Đồng thời, hạn mức chỉ định thầu không vượt ngưỡng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa; mỗi trường hợp chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, được phê duyệt theo cấp giá trị và công khai ít nhất 5 ngày làm việc trước khi ký hợp đồng.
Mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm
Đề cập yêu cầu chuyển từ kiểm soát bằng thủ tục sang kiểm soát bằng trách nhiệm, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng không thể áp dụng máy móc cơ chế quản trị của doanh nghiệp tư nhân vào hoạt động sử dụng vốn nhà nước.
Bởi lẽ, doanh nghiệp tư nhân sử dụng nguồn vốn của chính mình nên chủ sở hữu phải trực tiếp gánh chịu thiệt hại nếu xảy ra sai sót. Trong khi đó, tài sản công thuộc sở hữu toàn dân; người quyết định sử dụng nguồn lực nhà nước không trực tiếp gánh chịu toàn bộ thiệt hại. Nhà nước đồng thời vừa là người mua lớn, vừa là chủ thể đặt ra luật chơi và thực hiện vai trò quản lý.
Vì vậy, theo đại biểu, có thể học hỏi doanh nghiệp tư nhân về công cụ quản trị, nhưng không thể sao chép quyền tự do lựa chọn mà thiếu cơ chế kiểm soát tương xứng.
ĐB Hoàng Anh hoan nghênh việc khôi phục quy định về trách nhiệm giải trình tại Điều 3 dự thảo Luật, song cho rằng trách nhiệm này phải gắn với nghĩa vụ công khai thông tin. Nếu chủ thể được quyền tự quyết nhưng không phải công khai kết quả lựa chọn nhà thầu thì việc giải trình sẽ thiếu cơ sở để kiểm chứng.
Từ đó, đại biểu đề nghị quy định các chủ thể tự quyết định sử dụng vốn nhà nước phải công khai kết quả lựa chọn nhà thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia đối với các gói thầu vượt ngưỡng; khôi phục nghĩa vụ đấu thầu qua mạng và giữ quyền kiến nghị trước khi ký hợp đồng với thời gian chờ cố định 5 ngày làm việc.
Một vấn đề khác được ĐB Lê Hoàng Anh nhấn mạnh là tình trạng thay đổi pháp luật về đấu thầu trong thời gian ngắn. Theo đại biểu, Luật Đấu thầu năm 2023 đã trải qua 5 lần sửa đổi, bổ sung. Nếu dự thảo lần này được thông qua, luật sẽ bị thay thế chỉ sau 38 tháng; tính cả các nghị định hướng dẫn, quy định về đấu thầu thay đổi bình quân khoảng 5 tháng một lần.
Đáng chú ý, những nội dung biến động nhiều nhất lại là hạn mức chỉ định thầu, từ 1 tỷ đồng lên 5 tỷ đồng, rồi 30 tỷ đồng trong khoảng 2 năm. Điều này khiến doanh nghiệp khó dự đoán, thiếu sự ổn định trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, chưa đáp ứng yêu cầu ổn định lâu dài của Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân.
ĐB Hoàng Anh cũng cho rằng, các vụ án lớn như Việt Á, AIC đều được xử lý theo quy định pháp luật hiện hành. Điều đó cho thấy vấn đề không hẳn nằm ở việc thiếu chế tài mà chủ yếu là năng lực phát hiện sớm, ngăn chặn sai phạm ngay từ đầu và hiệu quả tổ chức thực hiện.
Do đó, thay vì mỗi khi xảy ra sai phạm lại tiếp tục sửa luật, cần tập trung nâng cao hiệu quả thực thi, tránh vòng luẩn quẩn siết chặt rồi nới lỏng, khiến cán bộ e ngại trách nhiệm trong khi sai phạm vẫn có nguy cơ phát sinh.
Đại biểu đề nghị các quy định mang tính nguyên tắc như hạn mức trần và những trường hợp được chỉ định thầu phải được Quốc hội quyết định ngay trong luật. Cùng với đó, cần liên thông dữ liệu đấu thầu với dữ liệu hải quan, thuế, y tế để tăng khả năng phát hiện, cảnh báo rủi ro; bổ sung cơ chế đánh giá hiệu quả thi hành luật, làm cơ sở cho những lần sửa đổi tiếp theo dựa trên số liệu thực tiễn, thay vì chỉ xuất phát từ từng vụ việc cụ thể.
“Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở ra nhiều ngoại lệ nhất, mà phải bảo đảm người làm đúng không lo ngại, người có ý định vi phạm không dám thực hiện, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội tham gia và ngân sách nhà nước được sử dụng hiệu quả. Tôi đề nghị hoàn thiện dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) theo ba nguyên tắc: Mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm” - ĐB Lê Hoàng Anh nhấn mạnh.
Phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm người đứng đầu
Giải trình ý kiến thảo luận của các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) mở rộng các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, trong đó có đấu thầu cạnh tranh, đàm phán cạnh tranh và chỉ định thầu. Trước những ý kiến đề nghị quy định cụ thể tiêu chuẩn, tiêu chí và tăng cường kiểm tra, giám sát, cơ quan soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu để hoàn thiện dự thảo.
Bộ trưởng cho biết, dự thảo cũng bổ sung quy định tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu, kết nối liên thông giữa các cơ quan có trách nhiệm để cung cấp thông tin giá phù hợp, làm căn cứ tham chiếu khi lựa chọn nhà thầu. Riêng lĩnh vực y tế, các quy định về mua sắm thiết bị y tế được nghiên cứu theo hướng linh hoạt, đáp ứng kịp thời yêu cầu khám, chữa bệnh nhưng vẫn bảo đảm tính chặt chẽ.
Nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho rằng việc giao quyền quyết định phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát và đề cao trách nhiệm của người được giao quyền. Năm 2025, cả nước có gần 600 nghìn gói thầu, trong đó tỷ lệ chỉ định thầu gần 72%. Với khối lượng công việc lớn, việc phân cấp là cần thiết, song phải căn cứ điều kiện cụ thể và xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu.
Bộ trưởng cũng khẳng định phân cấp, phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý mà phải bảo đảm người được giao quyền chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết đa số đại biểu thống nhất về sự cần thiết sửa đổi Luật Đấu thầu. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ với hệ thống pháp luật; đồng thời thực hiện nghiêm các quy định về kiểm soát quyền lực, phòng - chống tham nhũng, tiêu cực trong xây dựng pháp luật.
Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu quy định rõ ngay trong luật các nguyên tắc, điều kiện, tiêu chí và giới hạn áp dụng đối với những nội dung quan trọng; hạn chế giao quy định dưới luật đối với các vấn đề có thể mở rộng những trường hợp hạn chế cạnh tranh.
Đặc biệt, việc mở rộng các trường hợp chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư hoặc lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt phải được cân nhắc thận trọng. Các quy định cần xác định rõ điều kiện, tiêu chí, giới hạn và trách nhiệm giải trình, tránh bị lợi dụng làm thu hẹp cạnh tranh…
