Tránh phân tán, chồng chéo trong hệ thống pháp luật
Theo đại biểu (ĐB) Nguyễn Thị Mai Phương, Luật Sở hữu trí tuệ đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung. Dự thảo lần này hướng đến cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phân cấp quản lý nhà nước về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, nhưng chưa đặt ra yêu cầu rà soát, hoàn thiện tổng thể đạo luật.
Việc sửa đổi nhiều lần có thể khiến tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp mất nhiều thời gian cập nhật, thích nghi với hệ thống pháp luật, ảnh hưởng đến quá trình xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Đáng chú ý, trong định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả cũng được đặt ra. Đây là lĩnh vực có phạm vi rộng, liên quan chặt chẽ đến hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ.
“Nếu xây dựng luật riêng mà không đặt trong tổng thể rà soát, hoàn thiện pháp luật hiện hành, có thể dẫn đến phân tán quy định, thiếu thống nhất trong cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện; thậm chí phát sinh chồng chéo về thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cơ quan hoặc bỏ sót nhiệm vụ quản lý nhà nước” - ĐB Mai Phương phân tích.
Đại biểu cho rằng, trong bối cảnh kinh tế số, thương mại điện tử và các công nghệ mới phát triển mạnh, quyền tác giả, quyền liên quan và các quyền sở hữu trí tuệ ngày càng có sự giao thoa. Vì vậy, khuôn khổ pháp luật cần được thiết kế thống nhất, đồng bộ, vừa bảo đảm tính đặc thù của từng đối tượng quyền, vừa tạo cơ chế phối hợp hiệu quả trong quản lý và thực thi.
Từ thực tế đó, ĐB Mai Phương đề nghị Chính phủ xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện tổng thể pháp luật về sở hữu trí tuệ; đánh giá đầy đủ mối quan hệ giữa Luật Sở hữu trí tuệ với các luật liên quan và định hướng xây dựng Luật Bản quyền tác giả.
Trong đó, cần xác định rõ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc phân định thẩm quyền, trách nhiệm quản lý nhà nước và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Qua đó, bảo đảm tính ổn định, thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh chồng chéo, bỏ sót nhiệm vụ; đồng thời tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân trong xác lập, bảo vệ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ.
Phân cấp phải gắn với năng lực thực thi
Đối với việc phân cấp, phân quyền trong giải quyết thủ tục hành chính về sở hữu trí tuệ, ĐB Nguyễn Thị Mai Phương đánh giá đây là chủ trương phù hợp nhằm nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền địa phương. Tuy nhiên, cần tính đến đặc thù chuyên môn sâu của lĩnh vực này, nhất là những thủ tục có tính liên thông, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan và áp dụng thống nhất các tiêu chuẩn chuyên môn.
Trên thực tế, nhiều hồ sơ sở hữu trí tuệ có yếu tố nước ngoài, liên quan đến việc tra cứu, thẩm định, xác minh và xử lý các vấn đề pháp lý phức tạp. Đáng lưu ý, việc phân cấp thủ tục trong lĩnh vực này không hoàn toàn gắn với địa giới hành chính. Hồ sơ của tổ chức, cá nhân nước ngoài thường tập trung tại các thành phố lớn, tạo áp lực lớn cho các địa phương này trong khi nhân lực chưa được phân bổ tương ứng.
Bên cạnh đó, năng lực chuyên môn, nhân lực và điều kiện tổ chức thực hiện giữa các địa phương chưa đồng đều. Nếu phân cấp đồng loạt khi chưa bảo đảm nguồn lực, một số địa phương có thể rơi vào tình trạng quá tải, trong khi những nơi khác chưa khai thác hiệu quả thẩm quyền được giao. Điều này tiềm ẩn nguy cơ thiếu thống nhất trong tiếp nhận, xử lý hồ sơ, kéo dài thời gian giải quyết thủ tục, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Đại biểu cũng lưu ý, quyền sở hữu trí tuệ không bị giới hạn trong phạm vi địa giới hành chính của một địa phương mà có thể được xác lập, khai thác và bảo vệ trên phạm vi toàn quốc, thậm chí liên quan đến nhiều quốc gia. Do đó, việc phân định thẩm quyền cần bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật, khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu và phối hợp xử lý giữa Trung ương với địa phương.
Do đó, ĐB Mai Phương đề nghị Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát, đánh giá toàn diện kết quả thực hiện phân cấp, phân quyền thời gian qua; làm rõ những thủ tục cần tiếp tục do Trung ương thực hiện, những thủ tục có thể giao địa phương giải quyết.
Đối với các thủ tục phân cấp cho địa phương, cần thiết lập cơ chế hỗ trợ, phối hợp của cơ quan Trung ương, bảo đảm phân cấp thực chất, phù hợp năng lực và điều kiện thực tế, không gây quá tải cho cả Trung ương và địa phương.
Tập trung vào 2 phạm vi sửa đổi
Tiếp thu, giải trình ý kiến của các đại biểu về phạm vi sửa đổi của Luật, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết: Luật Sở hữu trí tuệ mới được thông qua vào tháng 10-2025 và hiện đang trong giai đoạn triển khai rất mạnh mẽ. Được cấp có thẩm quyền cho phép, dự án luật lần này chỉ tập trung vào 2 phạm vi sửa đổi.
Cụ thể, thứ nhất là cắt giảm các điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký và xác lập quyền sở hữu trí tuệ.
Thứ hai là chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ, nhằm bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả trong quản lý nhà nước.
Đối với những ý kiến của đại biểu về việc mở rộng phạm vi sửa đổi, liên quan đến các vấn đề như AI, quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá và tổng kết tác động trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong các lần tiếp theo.
