Siết chỉ định thầu, bảo đảm cạnh tranh thực chất
Phát biểu góp ý vào dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện luật nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, sửa đổi luật không chỉ nhằm đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu mà quan trọng hơn là hoàn thiện cơ chế đấu thầu theo hướng cạnh tranh thực chất, mở rộng quyền tự chủ đi đôi với kiểm soát chặt chẽ, nâng cao hiệu quả lựa chọn và thực hiện hợp đồng.
Đề cập đến quy định về chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư tại Điều 19 và Điều 23 của dự thảo, đại biểu (ĐB) Nguyễn Hồng Diên cho rằng, các tiêu chí như “thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội”, “đáp ứng tiến độ, chất lượng, hiệu quả” hay “thuộc lĩnh vực chiến lược” còn rộng, chưa đủ cụ thể. Nếu thiếu điều kiện áp dụng cụ thể thì có thể dẫn đến cách hiểu, vận dụng khác nhau, làm gia tăng phạm vi chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư.
Vì vậy, ông đề nghị rà soát, quy định cụ thể các điều kiện, tiêu chí và giới hạn áp dụng chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư, bảo đảm chỉ áp dụng trong các trường hợp thật sự cần thiết, có căn cứ khách quan, tránh mở rộng chỉ định thầu làm hạn chế cạnh tranh trong hoạt động đấu thầu.
Cùng quan điểm cần kiểm soát chặt chẽ hình thức lựa chọn nhà thầu, ĐB Phạm Ngọc Lâm cho biết, theo thông tin ông được cung cấp, xét về số lượng, chỉ định thầu hiện chiếm khoảng 69-70%, trong khi đấu thầu rộng rãi chiếm khoảng 15%. Tuy nhiên, xét về giá trị, tổng giá trị các gói thầu đấu thầu rộng rãi cao gấp khoảng 5 lần so với chỉ định thầu, do chỉ định thầu thường áp dụng đối với những gói thầu có giá trị nhỏ.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị luật hóa chặt chẽ hơn các điều kiện áp dụng chỉ định thầu, tăng chế tài đối với hành vi chia nhỏ gói thầu nhằm né tránh đấu thầu rộng rãi. Đối với các dự án xây lắp và gói mua sắm có giá trị lớn, cần ưu tiên đấu thầu rộng rãi để mở rộng cơ hội tham gia, tăng cạnh tranh và bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.
ĐB Lâm cũng đề nghị tiếp tục đơn giản hóa quy trình lập, nộp hồ sơ dự thầu; giảm các bước phê duyệt trung gian không cần thiết, đẩy mạnh đấu thầu qua mạng và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Theo đó, chủ đầu tư cần được trao quyền chủ động nhiều hơn nhưng phải gắn với trách nhiệm giải trình và chất lượng đầu ra.
Một vấn đề khác được Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên lưu ý là cơ chế kiến nghị trong hoạt động đấu thầu. Dự thảo chỉ quy định quyền kiến nghị đối với kết quả lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư mà không còn cơ chế kiến nghị riêng về hồ sơ mời thầu như luật hiện hành.
Theo ông, các tiêu chí có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh có thể được cài đặt ngay từ hồ sơ mời thầu, khiến những nhà thầu khác khó đáp ứng và làm cho quá trình đấu thầu chỉ còn mang tính hình thức. Trong khi đó, nếu chủ đầu tư đồng thời là chủ thể phê duyệt hồ sơ mời thầu thì việc chỉ yêu cầu chủ đầu tư giải trình chưa bảo đảm đầy đủ tính khách quan.
Do đó, ông đề nghị hoàn thiện quy định theo hướng thiết lập cơ chế xem xét, xử lý độc lập, khách quan và kịp thời đối với những nội dung có nguy cơ hạn chế cạnh tranh trước thời điểm đóng thầu. Việc đơn giản hóa thủ tục kiến nghị không được làm suy giảm khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà thầu và phòng ngừa vi phạm từ sớm.
Minh bạch giá, tăng công cụ kiểm soát mua sắm thiết bị y tế
Đối với lĩnh vực y tế, ĐB Lê Hoàng Anh đề nghị hoàn thiện các quy định về đàm phán giá, cơ chế đặt máy và thanh toán bảo hiểm y tế nhằm kiểm soát chi phí, hạn chế nguy cơ trục lợi trong mua sắm thiết bị.
Đại biểu đồng tình với việc duy trì song song cơ chế đặt máy và mua theo số lượng dịch vụ kỹ thuật; đồng thời cho phép trạm y tế cấp xã mua sắm theo kết quả lựa chọn nhà thầu đã có của cơ sở khác. Theo đại biểu, phương án này phù hợp với đặc thù địa bàn rộng, nhiều khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số như Gia Lai, góp phần tháo gỡ khó khăn trong tiếp cận thiết bị y tế.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần giới hạn phạm vi đàm phán giá thiết bị y tế, tránh áp dụng tràn lan ngay cả với những thiết bị có nhiều hãng sản xuất và có điều kiện cạnh tranh. Đại biểu đề xuất nghiên cứu chỉ áp dụng cơ chế này đối với thiết bị có một đến hai chủng loại hoặc thuộc danh mục công nghệ cao; đồng thời quy định giá đàm phán không vượt giá trúng thầu thấp nhất của thiết bị cùng chủng loại trong 12 tháng gần nhất.
Đặc biệt, kết quả đàm phán giá cần được công khai. Trường hợp đặc biệt phải bảo mật, cơ quan có thẩm quyền cần nêu rõ lý do và có trách nhiệm giải trình với cơ quan quản lý nhà nước liên quan, trong đó có Bộ Tài chính và Bộ Y tế.
Theo ĐB Hoàng Anh, việc thiếu minh bạch về giá có thể khiến các cơ sở y tế không có đủ thông tin để so sánh, còn cơ quan giám sát thiếu căn cứ phát hiện bất thường. Đại biểu dẫn vụ Việt Á làm ví dụ về hậu quả của việc kiểm soát giá không hiệu quả: bộ kit xét nghiệm từng được bán với giá 470.000 đồng, trong khi giá cấu thành là 143.000 đồng; thiệt hại theo cáo trạng lên đến hơn 1.200 tỷ đồng.
Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ chế đặt máy, bóc tách giá thiết bị và tránh ràng buộc độc quyền hóa chất, vật tư tiêu hao gây hạn chế cạnh tranh, phát sinh chi phí bất hợp lý. Đối với các gói thầu thiết bị y tế quy mô lớn, nhà thầu cần kê khai đầy đủ chuỗi cung ứng, quan hệ liên kết, giá nhập khẩu và giải trình chênh lệch qua từng khâu trung gian.
Một kiến nghị đáng chú ý khác là kết nối dữ liệu hải quan, thuế và mã định danh thiết bị y tế với Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Theo ĐB Hoàng Anh, việc liên thông dữ liệu sẽ hỗ trợ cảnh báo dấu hiệu bất thường trong chuỗi cung ứng, đồng thời lưu vết trách nhiệm của các cá nhân trong quá trình đề xuất giá, thẩm định, phê duyệt và nghiệm thu.
Đại biểu cũng lưu ý cần quy định rõ mức thanh toán từ Quỹ Bảo hiểm y tế đối với các cơ sở không áp dụng Luật Đấu thầu, tránh để phát sinh khoảng trống trong kiểm soát giá.
Theo báo cáo của Chính phủ, năm 2025, Quỹ Bảo hiểm y tế có nguồn chi gần 161.600 tỷ đồng, trong khi người dân vẫn tự chi trả khoảng 39% tổng chi y tế, gần gấp đôi mức khuyến nghị 20%. Vì vậy, kiểm soát giá thiết bị y tế không chỉ liên quan đến quản lý đấu thầu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người bệnh và hiệu quả sử dụng nguồn lực bảo hiểm y tế.
Còn ĐB Đinh Ngọc Quý đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu mở rộng phạm vi đàm phán giá đối với nguyên liệu làm thuốc. Theo đại biểu, ngành dược trong nước nhập khẩu lượng lớn nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc; do đó, cần xem xét cơ chế này để phù hợp hơn với thực tiễn sản xuất dược phẩm.
Đối với quy định về mua sắm vật tư y tế tại Điều 35, đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi, điều kiện áp dụng hình thức đấu thầu, bởi vật tư y tế rất đa dạng, từ những mặt hàng thông dụng như bông, băng, gạc đến các loại vật tư có đặc tính và quy mô khác nhau. Nếu quy định quá rộng mà không xác định giới hạn cụ thể, quá trình triển khai có thể phát sinh vướng mắc.
Đánh giá hiệu quả từ chất lượng, chi phí vòng đời và kết quả hợp đồng
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị hoàn thiện các quy định tại Điều 29 và Điều 39 theo hướng khuyến khích đánh giá hiệu quả mua sắm trên cơ sở chất lượng, chi phí, vòng đời và kết quả đầu ra có thể đo lường, kiểm chứng. Đối với các gói thầu mua sắm thiết bị, công nghệ và công trình có chi phí vận hành, bảo trì lớn, cần tính toán đầy đủ chi phí trong suốt quá trình sử dụng thay vì chỉ quan tâm đến giá mua ban đầu.
Theo ông, thực tế có trường hợp nhà thầu đưa ra mức giá thấp khi dự thầu nhưng sau đó tìm cách đề nghị điều chỉnh, làm tăng chi phí thực tế. Vì vậy, việc đánh giá hiệu quả phải gắn với khả năng thực hiện cam kết, chi phí vận hành, bảo hành, bảo trì và kết quả đầu ra của sản phẩm, dịch vụ.
Liên quan đến Điều 41 về sửa đổi hợp đồng, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc kiểm soát không thể chỉ căn cứ vào giới hạn tổng mức đầu tư hoặc dự toán mua sắm. Cơ quan có thẩm quyền còn phải xem xét việc điều chỉnh có làm thay đổi căn bản phạm vi công việc, điều kiện cạnh tranh và các cam kết chủ yếu làm cơ sở lựa chọn nhà thầu ban đầu hay không.
Nếu các điều kiện quan trọng của hợp đồng bị thay đổi đáng kể sau khi trúng thầu, kết quả cạnh tranh ban đầu có thể không còn phản ánh đúng phương án thực tế được triển khai. Do đó, ông đề nghị bổ sung nguyên tắc không cho phép sửa đổi hợp đồng làm thay đổi căn bản điều kiện cạnh tranh và các cam kết chủ yếu làm căn cứ lựa chọn nhà thầu; trường hợp có thay đổi căn bản cần có cơ chế xử lý phù hợp, bảo đảm công bằng và khách quan.
Để tăng cường giám sát, ĐB Phạm Ngọc Lâm đề nghị công khai toàn diện hơn dữ liệu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, gồm thông tin về hình thức chỉ định thầu, các gói thầu áp dụng quy trình chỉ định thầu rút gọn, hồ sơ yêu cầu, kết quả lựa chọn nhà thầu và biên bản nghiệm thu.
Theo đại biểu, việc công khai đầy đủ dữ liệu không chỉ nâng cao tính minh bạch mà còn tạo điều kiện để cơ quan chức năng, cộng đồng doanh nghiệp và xã hội theo dõi, giám sát quá trình lựa chọn nhà thầu, thực hiện hợp đồng; qua đó kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường, hạn chế vi phạm.
