Hoàn thiện quy trình xây dựng luật, đảm bảo chất lượng và tính khả thi

Tinh gọn quy trình, không tạo khoảng trống pháp lý

Góp ý vào dự thảo luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh: Việc ban hành Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (QPPL) không chỉ nhằm rút gọn quy trình, giảm số lượng hình thức văn bản hay đẩy nhanh tiến độ ban hành, mà quan trọng hơn là xây dựng hệ thống quy định rõ ràng, thống nhất, dễ áp dụng, có tính ổn định và lâu dài.

Ông tán thành chủ trương mỗi chủ thể có thẩm quyền chỉ ban hành một hình thức văn bản QPPL. Tuy nhiên, việc dự kiến lược bỏ 5 hình thức văn bản cần được cân nhắc thận trọng, bảo đảm đồng bộ về nội dung, thẩm quyền và cơ chế chuyển tiếp.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, cần làm rõ phương án xử lý những nội dung hiện được quy định bằng các hình thức văn bản dự kiến bãi bỏ, như nghị quyết của Quốc hội về ngân sách hằng năm, thí điểm chính sách, sửa đổi luật và nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về giải thích pháp luật. Đồng thời, phải xác định cụ thể nội dung chuyển sang hình thức văn bản khác, thẩm quyền ban hành tương ứng và cách xử lý văn bản đã ban hành.

Việc tinh gọn phải tránh làm thay đổi hoặc thu hẹp thẩm quyền theo Hiến pháp, nhất là đối với các cơ chế, chính sách đặc thù, tài chính, ngân sách và những vấn đề quan trọng thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội; không để phát sinh khoảng trống pháp lý hoặc gián đoạn quá trình thực hiện.

Cùng quan tâm đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đại biểu (ĐB) Lê Hoàng Anh đề nghị làm rõ địa vị pháp lý của các nghị quyết của Quốc hội về tài chính, ngân sách và cơ chế, chính sách đặc thù.

Đại biểu cho rằng không nên quy định theo hướng cho phép chính quyền địa phương ban hành văn bản khác luật, bởi điều này có thể dẫn đến sự khác biệt về thuế, phí, ưu đãi đầu tư giữa các địa phương, gây phân mảnh thị trường và ảnh hưởng nguồn thu ngân sách.

Trường hợp cần áp dụng cơ chế đặc thù thì cần thể chế hóa rõ ràng, quy định cụ thể nguyên tắc, giới hạn và thời gian áp dụng. Đối với việc giao quy định chi tiết cho văn bản dưới luật, ĐB Hoàng Anh đề nghị xác định rõ mục đích, phạm vi, giới hạn; không giao quy định những nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội, nhất là các yếu tố cấu thành nghĩa vụ thuế hoặc nội dung hạn chế quyền con người, quyền công dân.

ĐB Nguyễn Văn Cảnh cũng đề nghị nghiên cứu mở rộng cách tiếp cận về luật nền tảng, không chỉ giới hạn ở một số bộ luật mà xem xét cả những luật có phạm vi điều chỉnh bao quát, làm cơ sở cho các luật chuyên ngành. Theo đại biểu, cách tiếp cận này góp phần hạn chế xung đột pháp luật và tăng tính thống nhất trong từng lĩnh vực.

Đơn giản hóa thủ tục nhưng phải giữ chất lượng chính sách

Về đơn giản hóa quy trình xây dựng, ban hành văn bản QPPL, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đánh giá đây là yêu cầu cần thiết để kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Tuy nhiên, việc rút ngắn thời gian phải đi đôi với bảo đảm chất lượng xây dựng chính sách, hoạt động thẩm tra và trách nhiệm giải trình.

Đề cập quy định tại Điều 25 dự thảo luật về việc lược bỏ thủ tục thẩm định chính sách đối với một số trường hợp xây dựng luật, pháp lệnh, ông đề nghị cân nhắc kỹ. Theo ông, có thể rút ngắn thời gian bằng cách cắt giảm hồ sơ trùng lặp, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tổ chức lấy ý kiến đồng thời hoặc rút ngắn thời gian xử lý, nhưng cần duy trì cơ chế đánh giá độc lập để sớm phát hiện bất cập của chính sách.

Đặc biệt, việc đánh giá độc lập cần được bảo đảm đối với những chính sách tác động lớn đến doanh nghiệp, ngân sách nhà nước và tổ chức bộ máy. Cơ quan soạn thảo phải làm rõ trách nhiệm đánh giá tác động, tổng kết thực tiễn, rà soát tính thống nhất với hệ thống pháp luật và giải trình những phương án còn có ý kiến khác nhau.

Đồng tình với yêu cầu này, ĐB Lê Hoàng Anh đề nghị giữ bước thẩm tra chính sách, đồng thời khôi phục báo cáo tổng kết việc thi hành pháp luật thành thành phần bắt buộc trong hồ sơ xây dựng luật. Đánh giá đầy đủ kết quả thực hiện và những bất cập của quy định hiện hành là cơ sở quan trọng để xác định sự cần thiết, lựa chọn phương án chính sách phù hợp.

ĐB Đinh Ngọc Quý cũng cho rằng không nên loại bỏ hoàn toàn báo cáo tổng kết thi hành pháp luật khỏi hồ sơ xây dựng luật. Nếu thiếu căn cứ thực tiễn, các cơ quan của Quốc hội sẽ gặp khó khăn khi thẩm tra, đánh giá tính cần thiết và tác động của chính sách, nhất là với những dự án được xem xét, thông qua trong một kỳ họp với thời gian thẩm tra ngắn.

Trong khi đó, ĐB Nguyễn Văn Cảnh đề nghị báo cáo đánh giá tác động cần phân tích đầy đủ cả mặt tích cực và hạn chế của phương án được đề xuất. Việc thay đổi chính sách không chỉ tạo ra lợi ích dự kiến mà còn phát sinh chi phí tổ chức thực hiện, điều chỉnh quy trình và sửa đổi các văn bản liên quan. Vì vậy, cần đánh giá toàn diện các tác động để tránh lựa chọn phương án có chi phí lớn hơn lợi ích mang lại.

ĐB Đinh Ngọc Quý còn đề nghị làm rõ quy định về kết quả tham vấn chính sách, phân biệt việc tổng hợp ý kiến tại hội nghị với việc hình thành quan điểm chính thức của cơ quan thẩm tra. Đối với Hội đồng Dân tộc và các ủy ban của Quốc hội, việc xác lập chính kiến phải phù hợp với cơ chế làm việc tập thể, không nên mặc nhiên coi ý kiến tại hội nghị tham vấn là quan điểm chính thức của cơ quan.

ĐB Hoàng Anh cũng đề nghị luật hóa nghĩa vụ tham vấn theo hướng thực chất, phát huy vai trò phản biện chính sách của MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội. Đồng thời, cần kiểm soát chặt phạm vi, đối tượng và điều kiện tài trợ cho hoạt động xây dựng pháp luật, phòng ngừa xung đột lợi ích, bảo đảm tính độc lập, khách quan của quá trình xây dựng chính sách.

Làm rõ thẩm quyền, tăng trách nhiệm của chính quyền cơ sở

Góp ý về rà soát, hệ thống hóa văn bản QPPL, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai Châu Ngọc Tuấn đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng rõ ràng, logic, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và thuận lợi trong tổ chức thực hiện.

Đối với nguyên tắc, tiêu chí hướng dẫn áp dụng văn bản QPPL tại Điều 60 dự thảo, đại biểu cho rằng việc dẫn chiếu sang Điều 59 là chưa phù hợp, bởi giải thích pháp luật và hướng dẫn áp dụng văn bản là hai hoạt động khác nhau về thẩm quyền, hình thức và giá trị pháp lý. Vì vậy, cần quy định trực tiếp các trường hợp, nguyên tắc và tiêu chí hướng dẫn áp dụng pháp luật tại Điều 60, bảo đảm tính độc lập và thống nhất.

Về công tác rà soát văn bản ở cấp xã, ĐB Tuấn đề nghị giao UBND cấp xã làm đầu mối thống nhất thực hiện, còn Thường trực HĐND cấp xã thực hiện chức năng đôn đốc, giám sát kết quả. Theo đại biểu, cấp xã hiện không tổ chức bộ phận pháp chế chuyên trách, công tác rà soát chủ yếu do công chức tư pháp tham mưu. Nếu phân chia thành hai đầu mối độc lập có thể phát sinh chồng chéo, không phù hợp với điều kiện nhân lực ở cơ sở.

Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cũng đề nghị làm rõ phạm vi văn bản thuộc trách nhiệm rà soát của UBND các cấp, gồm văn bản do UBND ban hành và văn bản của HĐND cùng cấp do UBND trình, tránh cách hiểu khác nhau khi triển khai.

Ở góc độ hoàn thiện cơ chế lập pháp, ĐB Trần Kim Kha đề nghị bổ sung quyền kiến nghị nhiệm vụ lập pháp cho HĐND, UBND cấp tỉnh. Theo đại biểu, chính quyền địa phương là cấp trực tiếp tổ chức thi hành pháp luật, sớm phát hiện những bất cập trong thực tiễn nhưng chưa có quy định rõ ràng về kênh kiến nghị và trách nhiệm phản hồi của cơ quan tiếp nhận.

Đại biểu đề xuất HĐND, UBND cấp tỉnh được gửi kiến nghị nhiệm vụ lập pháp đến Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua Đoàn ĐBQH hoặc đến Chính phủ; cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm xem xét, trả lời bằng văn bản trong thời hạn 30 ngày. Qua đó, những vấn đề phát sinh từ cơ sở có thêm kênh chính thức để được xem xét, xử lý kịp thời.

ĐB Kha cũng đề nghị quy định rõ nguyên tắc khai thác, sử dụng dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành, không yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà cơ quan nhà nước có thể khai thác. Đồng thời, cần đánh giá khả năng thực hiện thủ tục hành chính trên môi trường điện tử ngay trong quá trình xây dựng chính sách, góp phần giảm giấy tờ và chi phí tuân thủ.

Theo đại biểu, khi sắp xếp tổ chức bộ máy, nhiệm vụ, quyền hạn cần được chuyển giao cho cơ quan tiếp nhận theo quyết định sắp xếp mà không phải sửa đổi hàng loạt văn bản, trừ trường hợp làm thay đổi quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân.

Bảo đảm quyền lợi người dân và hiệu quả thi hành pháp luật

Nhấn mạnh tổ chức thi hành là khâu quyết định hiệu quả thực chất của văn bản QPPL, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị xác định rõ trách nhiệm chuẩn bị điều kiện thi hành, ban hành văn bản quy định chi tiết và đánh giá hiệu quả sau khi văn bản có hiệu lực.

Theo ông, việc đánh giá không chỉ căn cứ vào số lượng văn bản được ban hành hoặc hoạt động triển khai, mà cần xem xét mức độ đạt mục tiêu chính sách, chi phí tuân thủ, nguồn lực thực hiện và tác động đối với người dân. Đồng thời, phải quy định rõ trách nhiệm, thời hạn rà soát, xử lý những quy định mâu thuẫn, chồng chéo hoặc không còn phù hợp.

ĐB Đinh Ngọc Quý đề nghị rà soát quy định về trách nhiệm báo cáo tình hình tổ chức thi hành pháp luật hằng năm, làm rõ phạm vi áp dụng đối với Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các cơ quan của Quốc hội. Theo đại biểu, cần phân định giữa trách nhiệm tổ chức thi hành pháp luật với hoạt động giám sát việc thi hành, bảo đảm phù hợp chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan.

Về cơ chế xử lý văn bản trái pháp luật, ĐB Trần Kim Kha cho rằng dự thảo cần làm rõ hơn trách nhiệm khắc phục hậu quả đối với người dân, doanh nghiệp đã chịu tác động từ những quy định bị bãi bỏ. Đại biểu đề nghị xem xét cơ chế hoàn trả các khoản thu đã nộp theo quy định trái pháp luật, xem xét lại các quyết định hành chính có liên quan khi tổ chức, cá nhân có yêu cầu và công khai kết luận kiểm tra cùng biện pháp khắc phục.

Đại biểu cũng lưu ý yêu cầu đưa pháp luật đến gần hơn với người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ngoài đăng tải văn bản trên công báo điện tử cấp tỉnh, cần tăng cường niêm yết tại trụ sở, thông báo qua hệ thống thông tin cơ sở và nhà văn hóa thôn, làng. Đối với địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, cần phổ biến nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người dân bằng ngôn ngữ phù hợp.