Xác định giá đất minh bạch, kiểm soát chặt quyền lực
Tham gia thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh: Việc sửa đổi Luật Đất đai cần thể chế hóa đầy đủ quan điểm của Nghị quyết số 21-NQ/TW, trong đó, Nhà nước giữ vai trò quyết định, điều tiết và kiểm soát giá đất, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Theo ông, quan điểm “Giá đất do Nhà nước quyết định căn cứ vào mục tiêu phát triển của từng thời kỳ” thể hiện sự đổi mới trong tư duy chính sách. Giá đất không chỉ là căn cứ xác định nghĩa vụ tài chính mà còn là công cụ để Nhà nước điều tiết, phân bổ nguồn lực đất đai, định hướng đầu tư và phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là giá đất cao hay thấp, mức độ tiệm cận giá thị trường đến đâu, mà quan trọng hơn là phải xác định giá đất trên cơ sở khoa học, minh bạch, phù hợp với mục tiêu phát triển và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên.
Từ yêu cầu này, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện các điều 72, 75 và 76 của dự thảo luật; quy định rõ nguyên tắc xây dựng bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và tỷ lệ bồi thường. Cơ chế điều chỉnh cần linh hoạt theo từng loại đất, từng thời kỳ nhưng phải bảo đảm tính ổn định, khả năng dự báo, tránh làm gia tăng bất hợp lý chi phí đầu vào của nền kinh tế.
Ông lưu ý, việc Nhà nước quyết định giá đất không đồng nghĩa với quyết định chủ quan, tùy nghi. Các nguyên tắc, tiêu chí xây dựng bảng giá đất, hệ số điều chỉnh và tỷ lệ tính nghĩa vụ tài chính cần được quy định rõ trong luật. Trung ương quy định tiêu chí khung, phương pháp và cơ chế kiểm tra, giám sát; địa phương quyết định giá đất và chịu trách nhiệm giải trình.
Việc phân cấp phải gắn với kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch, phòng ngừa thất thu ngân sách, tham nhũng, tiêu cực và lợi ích nhóm.
Thu hồi đất phải đúng mục tiêu, bảo đảm quyền lợi người dân
Góp ý về việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai Siu Hương cho rằng, dự thảo đã liệt kê tương đối cụ thể các loại dự án, công trình thuộc diện thu hồi đất. Tuy nhiên, việc liệt kê danh mục chưa đủ để xác định bản chất lợi ích quốc gia, công cộng của từng dự án.
Theo đại biểu (ĐB) Siu Hương, nếu chỉ căn cứ vào tên gọi, loại hình hoặc mục tiêu mô tả trong hồ sơ, các địa phương có thể hiểu và áp dụng khác nhau. Cơ chế này cũng tiềm ẩn nguy cơ áp dụng đối với những dự án mà lợi ích thực tế chủ yếu thuộc về một chủ thể hoặc nhóm chủ thể nhất định.
Do đó, ĐB Siu Hương đề nghị bổ sung các tiêu chí cụ thể về mục tiêu, phạm vi lợi ích công cộng, hiệu quả kinh tế - xã hội, cơ chế phân phối lợi ích, nguồn lực và phương thức đầu tư. Việc thu hồi đất cần bảo đảm tính cần thiết, công khai, minh bạch và tương xứng với mục tiêu đặt ra, qua đó hạn chế cách hiểu mở rộng về các trường hợp được thu hồi đất.
Đồng tình với hướng tiếp cận này, ĐB Nguyễn Thị Mai Phương cho rằng, quy định rõ tiêu chí xác định dự án thuộc trường hợp thu hồi đất vì lợi ích quốc gia, công cộng sẽ tạo cơ sở để người dân và cơ quan nhà nước giám sát việc thực hiện, bảo đảm thu hồi đất đúng mục tiêu.
Về nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại Điều 41, ĐB Mai Phương đề nghị chuyển mạnh từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân.
Dự thảo đã quy định trách nhiệm bảo đảm sinh kế thông qua hỗ trợ đào tạo nghề, tạo việc làm, thu nhập và ổn định đời sống, sản xuất; tuy nhiên, cần bổ sung ngay tại khoản 1 Điều 41 nguyên tắc bảo đảm ổn định đời sống, phục hồi sinh kế và tái thiết cuộc sống sau thu hồi đất.
“Trách nhiệm này không chỉ dừng ở việc hỗ trợ việc làm, thu nhập mà còn phải tính đến các điều kiện thiết yếu như giao thông, trường học, cơ sở y tế và dịch vụ công, nhất là đối với các hộ phải di chuyển nơi ở hoặc thay đổi phương thức sản xuất” - ĐB Mai Phương nhấn mạnh.
ĐB Mai Phương cũng đề nghị cụ thể hóa nguyên tắc nơi ở mới phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, tạo căn cứ rõ ràng để thực hiện và giám sát chính sách. Đối với các trường hợp đặc biệt tại Điều 42, cần quy định chính sách đặc thù của địa phương trước hết phải đáp ứng mức bảo đảm chung của luật, sau đó mới bổ sung mức hỗ trợ cao hơn, tránh ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.
Một vấn đề khác được ĐB Siu Hương quan tâm là chính sách hỗ trợ tạm cư đối với người dân bị thu hồi đất ở. Theo đại biểu, trong thực tế, người dân có thể phải bàn giao mặt bằng theo tiến độ dự án. Ngay cả khi đã được giao đất tại khu tái định cư, các hộ vẫn cần thời gian xây dựng nhà mới trước khi chuyển đến sinh sống. Khoảng thời gian này có thể phát sinh chi phí thuê nhà, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống.
Nếu chỉ xác định hoàn thành việc bố trí tái định cư tại thời điểm giao đất mà chưa tính đến thời gian xây dựng nhà ở, người dân có thể rơi vào khoảng trống chính sách, phải tự lo chỗ ở trong khi chưa có căn cứ rõ ràng để được hỗ trợ tạm cư.
Vì vậy, ĐB Hương đề nghị bổ sung nguyên tắc hỗ trợ tạm cư tại khoản 2 Điều 48 đối với người có đất ở bị thu hồi để thực hiện các dự án quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, phải di chuyển chỗ ở nhưng chưa thể ổn định tại nơi ở mới.
Chính sách cần bao gồm cả trường hợp người dân đã được giao đất tái định cư nhưng cần thời gian hợp lý để xây dựng nhà ở. UBND cấp tỉnh được giao quy định cụ thể về điều kiện, thời gian và mức hỗ trợ phù hợp với thực tế địa phương, bảo đảm công bằng giữa các trường hợp có hoàn cảnh tương đồng và tránh hỗ trợ trùng lặp.
Siết quản lý đất chậm đưa vào sử dụng, ngăn ngừa cơ chế xin - cho
Bên cạnh chính sách bồi thường, tái định cư, các ý kiến tại phiên thảo luận cũng tập trung vào việc xử lý đất không sử dụng, chậm đưa vào sử dụng và kiểm soát nguy cơ phát sinh tiêu cực trong quá trình thực thi.
ĐB Siu Hương đề nghị rà soát điểm b khoản 7 Điều 36 về dự án đầu tư không sử dụng đất hoặc chậm sử dụng đất. Theo đại biểu, việc xác định thời gian chậm sử dụng đất còn gặp khó khăn do thời gian gia hạn sử dụng đất theo pháp luật đất đai chưa thống nhất với thời gian điều chỉnh tiến độ dự án theo pháp luật về đầu tư.
Đối với dự án được giao đất, cho thuê đất theo từng giai đoạn, việc xác định thời điểm bắt đầu tính thời gian chậm sử dụng và thời hạn xử lý từng phần diện tích cũng phức tạp.
Đại biểu đề nghị làm rõ nguyên tắc xác định thời gian không sử dụng đất, chậm sử dụng đất đối với dự án đã được điều chỉnh tiến độ đầu tư và dự án được giao đất, cho thuê đất theo từng giai đoạn.
Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp đối với trường hợp đã được gia hạn sử dụng đất hoặc điều chỉnh tiến độ trước ngày luật có hiệu lực, tránh tính trùng thời gian vi phạm nhưng cũng không mặc nhiên miễn trừ trách nhiệm chậm đưa đất vào sử dụng.
Còn ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng, việc thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW cần chú trọng hơn đến kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa vi phạm, tham nhũng và lợi ích nhóm. Chính sách cần được thiết kế theo hướng làm cho chi phí găm giữ đất cao hơn lợi ích thu được từ đầu cơ, qua đó hạn chế tình trạng đất bị bỏ hoang, chậm đưa vào sử dụng.
Đối với khái niệm đất bỏ hoang tại khoản 10 Điều 3, ĐB Hoàng Anh nhận định quy định còn hẹp, chưa xác định rõ thời gian đất không được đưa vào sử dụng. Dự thảo cũng sử dụng nhiều thuật ngữ như đất bỏ hoang, không sử dụng đất, chậm sử dụng đất và chậm đưa đất vào sử dụng. Vì vậy, cần thống nhất khái niệm, cách diễn đạt để tạo căn cứ rõ ràng cho việc xác định vi phạm, tính nghĩa vụ tài chính và xử lý thu hồi đất.
ĐB Hoàng Anh cũng đồng thời đề nghị rà soát thời hạn xử lý đất chậm đưa vào sử dụng, bảo đảm quy định mới thực sự hướng đến siết chặt quản lý. Các nguyên tắc, giới hạn cơ bản cần được quy định trực tiếp trong luật, tránh giao quá rộng cho văn bản hướng dẫn.
Đặc biệt, đối với quy định về sự kiện bất khả kháng tại khoản 8 Điều 36, đại biểu lưu ý việc loại trừ thời gian bất khả kháng khi xác định thời gian chậm đưa đất vào sử dụng có thể ảnh hưởng đến nghĩa vụ tài chính bổ sung và căn cứ thu hồi đất.
Do đó, ĐB Hoàng Anh đề nghị cần quy định tiêu chí cụ thể, kế thừa khái niệm bất khả kháng tại Điều 156 Bộ luật Dân sự, đồng thời công khai việc công nhận thời gian bất khả kháng trên hệ thống thông tin để các cơ quan chức năng và người dân giám sát.
