Không để cơ chế khẩn cấp làm ảnh hưởng thẩm quyền lập pháp
Tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, chiều 10-11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi).
Tham gia thảo luận, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai Siu Hương cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Văn bản quy phạm pháp luật, nhất là định hướng đơn giản hóa hệ thống văn bản theo hướng lược bỏ 5 hình thức văn bản quy phạm pháp luật. Đây là bước đi cần thiết nhằm thể chế hóa yêu cầu tại Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị, góp phần tinh gọn hệ thống văn bản và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, đối với quy định cho phép Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật do Chính phủ trình trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, đại biểu (ĐB) Siu Hương đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc thận trọng cả về cơ sở hiến định và tính cần thiết trong thực tiễn.
“Hiến pháp năm 2013 quy định Quốc hội có thẩm quyền làm luật và sửa đổi luật. Trong khi đó, việc cho phép Chính phủ sử dụng nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật là cơ chế ngoại lệ, sử dụng văn bản có hiệu lực pháp lý thấp hơn tác động đến văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn. Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở tính cấp bách mà còn liên quan trực tiếp đến giới hạn thẩm quyền và cơ chế kiểm soát quyền lực” - ĐB Siu Hương phân tích.
ĐB Siu Hương cho rằng, Quốc hội luôn đồng hành với Chính phủ trong tháo gỡ khó khăn về thể chế, sẵn sàng điều chỉnh chương trình kỳ họp hoặc tổ chức kỳ họp không thường lệ để kịp thời xem xét, quyết định những vấn đề quan trọng, cấp thiết. Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành đã có các cơ chế xử lý tình huống khẩn cấp, như thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ trong áp dụng biện pháp cấp bách vì lợi ích quốc gia, phòng chống thiên tai, dịch bệnh và bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân.
Do đó, cần đánh giá đầy đủ khả năng đáp ứng của các cơ chế hiện hành trước khi bổ sung cơ chế mới có tác động trực tiếp đến thẩm quyền lập pháp của Quốc hội.
Trường hợp vẫn thiết lập cơ chế đặc biệt này, ĐB Siu Hương đề nghị quy định chặt chẽ, có khả năng kiểm chứng các điều kiện kích hoạt; làm rõ tiêu chí xác định tình huống khẩn cấp, cấp bách và trường hợp Quốc hội không thể họp được. Cơ chế chỉ nên áp dụng đối với những tình huống đặc biệt nghiêm trọng, có nguy cơ gây thiệt hại lớn đến lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh, an toàn quốc gia.
Đồng thời, cần giới hạn cụ thể phạm vi nội dung Chính phủ được phép điều chỉnh, không làm thay đổi các nguyên tắc, chính sách cơ bản của luật, không thiết lập chính sách mới có tính chất lâu dài hoặc thay đổi bản chất quyền, nghĩa vụ pháp lý đã được Quốc hội quyết định.
Đại biểu cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát, xác định rõ thời hạn hiệu lực và trách nhiệm kiểm soát đối với nghị quyết điều chỉnh quy định của luật. Theo đó, cơ chế đặc biệt chỉ nên giải quyết tình huống đặc biệt, không trở thành con đường rút gọn để thay đổi những quyết định lập pháp của Quốc hội.
Theo ĐB Siu Hương, đơn giản hóa hệ thống văn bản quy phạm pháp luật không đồng nghĩa với nới lỏng các nguyên tắc về thẩm quyền lập pháp. Việc tháo gỡ điểm nghẽn thể chế phải gắn với yêu cầu bảo đảm tính ổn định, thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh vì mục tiêu xử lý nhanh một số tình huống trước mắt mà tạo ra những rủi ro lâu dài.
“Một hệ thống pháp luật tốt phải vừa đủ linh hoạt để giải quyết các vấn đề phát sinh, vừa đủ ổn định để người dân, doanh nghiệp và các chủ thể trong xã hội có thể tin tưởng, dự báo và yên tâm thực hiện” - ĐB Hương nhấn mạnh.
Tăng cường kiểm soát quyền lực, siết kỷ luật lập pháp
Cùng quan tâm đến vấn đề kiểm soát quyền lực trong xây dựng pháp luật, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng, mặc dù dự thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp, song cơ chế kiểm soát vẫn chưa tương xứng với thẩm quyền được trao trên 3 lĩnh vực: lập pháp, quyết định ngân sách và ban hành văn bản dưới luật. Đây không chỉ là vấn đề hoàn thiện thể chế mà còn liên quan đến bảo đảm an ninh pháp lý quốc gia.
Đối với cơ chế ban hành văn bản khi Quốc hội không thể họp, đại biểu nhận định dự thảo còn một số quy định chưa bảo đảm căn cứ hiến định. Cụ thể, điểm e khoản 2 Điều 12 cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội điều chỉnh cả những luật có tính nền tảng như Bộ luật Hình sự, trong khi Hiến pháp quy định việc hạn chế quyền con người phải được thực hiện bằng luật.
Bên cạnh đó, Điều 59 chưa quy định danh mục các lĩnh vực loại trừ khỏi phạm vi điều chỉnh, khiến những vấn đề quan trọng như thuế, ngân sách và nợ công vẫn chưa được giới hạn rõ. Đối với Điều 65, dù dự thảo quy định thời hạn hiệu lực một năm nhưng lại cho phép tiếp tục áp dụng cho đến khi luật được ban hành có hiệu lực, chưa làm rõ phương án xử lý nếu Quốc hội không thông qua luật thay thế. Đáng chú ý, Quốc hội chỉ nhận báo cáo mà chưa có cơ chế phê chuẩn hoặc bác bỏ nghị quyết.
Để bảo đảm thẩm quyền lập pháp của Quốc hội, ĐB Hoàng Anh đề nghị bỏ cụm từ “luật có tính nền tảng” tại điểm e khoản 2 Điều 12; bổ sung vào Điều 59 danh mục loại trừ gồm các vấn đề về tội phạm, hình phạt, hạn chế quyền con người, thuế, dự toán và phân bổ ngân sách, nợ công, tổ chức bộ máy. Đồng thời, cần quy định nghị quyết điều chỉnh quy định của luật đương nhiên hết hiệu lực nếu không được Quốc hội phê chuẩn tại kỳ họp gần nhất.
Về thẩm quyền quyết định ngân sách, ĐB Hoàng Anh đề nghị bổ sung vào dự thảo nhóm nghị quyết về dự toán, phân bổ, quyết toán ngân sách, nợ công và chính sách đầu tư công. Các nghị quyết này cần được ban hành theo trình tự của luật chuyên ngành nhưng có thứ bậc pháp lý tương ứng với nghị quyết quy phạm pháp luật của Quốc hội; trường hợp áp dụng cơ chế khác với luật hiện hành cần được biểu quyết riêng.
Đối với nội dung kiểm soát việc xây dựng, ban hành văn bản dưới luật, ĐB Hoàng Anh cho rằng, dự thảo luật quy định khung nhưng giao nhiều nội dung cụ thể cho Chính phủ, bộ, ngành và địa phương hướng dẫn. Riêng dự thảo này đã giao Chính phủ quy định khoảng 24 nội dung.
Trong khi đó, quy trình ban hành văn bản của Chính phủ, bộ và chính quyền địa phương chưa được quy định đầy đủ các khâu kiểm soát bắt buộc. Điều này có thể tạo khoảng trống trong kiểm soát quyền lực, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ.
ĐB Hoàng Anh đề nghị luật hóa các khâu bắt buộc trong quy trình xây dựng văn bản dưới luật, gồm đánh giá tác động, lấy ý kiến, thẩm định độc lập và công khai hồ sơ; đồng thời xác định rõ phạm vi, giới hạn nội dung được giao quy định chi tiết, không giao quy định về nghĩa vụ thuế và hạn chế quyền.
Đối với quy trình lập pháp tại Quốc hội, cần quy định cụ thể thời hạn gửi báo cáo tiếp thu, giải trình và dự thảo cuối cùng đến các cơ quan, đại biểu Quốc hội. Đặc biệt, phải gắn thời hạn với chế tài nhằm nâng cao kỷ luật lập pháp; hồ sơ không đầy đủ, không bảo đảm thời hạn thì không đưa vào kỳ họp, trừ trường hợp khẩn cấp; dự thảo cuối cùng gửi chậm phải lùi thời điểm biểu quyết; dự án chưa đủ điều kiện không trình Quốc hội xem xét.
ĐB Lê Hoàng Anh đề nghị lấy nguyên tắc mọi hoạt động công quyền phải “có căn cứ, đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát” làm cơ sở xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự án luật.
