Biểu tượng tâm linh ngày Tết
Theo nhiều tài liệu nghiên cứu văn hóa dân gian, tục dựng nêu gắn với tín ngưỡng xua đuổi tà ma, cầu mong bình an trong những ngày đầu năm. Cây nêu thường được dựng vào dịp cuối năm âm lịch, phổ biến từ ngày 23 tháng Chạp đến trước Giao thừa, làm từ thân cây tre cao, trên ngọn treo các vật dụng mang ý nghĩa biểu trưng như lá, chuông gió, bùa trừ tà… Âm thanh phát ra khi gió thổi được quan niệm giúp xua điều xấu, bảo vệ gia đình trong thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới.
Trong sách Việt Nam phong tục, nhà văn hóa Phan Kế Bính ghi chép rằng: “Nhiều nơi chặt tre dựng cây nêu, treo bó vàng hoặc cành đa, rắc vôi bột ngoài sân, vẽ cung nỏ… để trừ quỷ, mong năm mới bình yên”. Những ghi chép ấy cho thấy cây nêu không chỉ đánh dấu thời điểm Tết cổ truyền mà còn phản ánh tín ngưỡng dân gian về việc bảo vệ đất đai, nhà cửa.
Nhà nghiên cứu văn hóa - GS Vũ Ngọc Khánh cũng nói trong sách Việt Nam phong tục toàn biên là, việc trồng nêu mang ý nghĩa trừ tà, không cho những yếu tố xấu xâm phạm không gian sống. Theo mô tả, cây nêu thường là thân tre đã vót sạch cành lá, giữ lại phần ngọn để treo giấy đỏ, lông gà hoặc vật trang trí mang tính biểu trưng. Hình thức dựng nêu có khác nhau giữa các vùng miền, song đều thể hiện tính biểu trưng văn hóa rõ nét và gắn với sự chuẩn bị Tết của mỗi gia đình.
Nhà nghiên cứu văn hóa - GS Vũ Ngọc Khánh còn chỉ ra nguồn gốc của tục dựng nêu liên quan đến ảnh hưởng của Lão giáo, với những đồ vật treo trên ngọn cây mang yếu tố âm - dương, biểu thị trật tự vũ trụ và niềm tin vào sự cân bằng hài hòa. Hình ảnh cờ cá chép hoặc ngựa giấy trên đỉnh nêu gợi liên tưởng phương tiện để Táo quân về trời. Sau Tết, nghi lễ hạ nêu diễn ra như dấu mốc khép lại không gian lễ hội, đưa đời sống trở lại nhịp sinh hoạt thường nhật.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và thay đổi điều kiện sinh hoạt, phong tục dựng nêu dần thu hẹp trong đời sống cộng đồng. Không gian sống hạn chế, nhịp sống hiện đại khiến hình ảnh cây nêu ít xuất hiện hơn, chủ yếu còn thấy ở nông thôn hoặc trong các hoạt động tái hiện văn hóa.
Gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc
Những năm gần đây, nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Gia Lai chủ động phục dựng tục dựng nêu như một hoạt động văn hóa cộng đồng nhằm bảo tồn giá trị truyền thống. Dịp Tết Bính Ngọ 2026, tại nhiều nơi trong tỉnh đã tổ chức dựng nêu gắn với sinh hoạt văn hóa, lễ hội đầu năm, tạo không khí xuân giàu bản sắc.
Tại xã Tuy Phước, chính quyền địa phương tổ chức dựng ba cây nêu tại khuôn viên Chợ Gò (ở thôn Phong Thạnh) để trang trí cho Hội xuân Chợ Gò năm Bính Ngọ 2026 diễn ra trong hai ngày đầu năm. Ông Thái Văn Thuận - Phó Chủ tịch xã Tuy Phước - cho biết: “Hoạt động không chỉ tái hiện không gian Tết xưa mà còn trở thành dịp sinh hoạt chung, kết nối cộng đồng. Những cây nêu được trang trí hài hòa giữa yếu tố truyền thống và sáng tạo mới, góp phần làm sinh động bức tranh xuân tại địa phương”.
Thôn Phong Thạnh (xã Tuy Phước) tiếp tục đảm nhiệm việc dựng nêu sau nhiều năm tham gia hội thi và đạt kết quả tốt. Ông Nguyễn Văn Hùng - Trưởng ban công tác Mặt trận thôn Phong Thạnh - chia sẻ: “Cây nêu được dựng theo phong tục truyền thống, treo câu đối chúc xuân với nội dung cầu mong quốc thái dân an, thể hiện niềm tin và kỳ vọng của người dân trong năm mới khi đất nước vươn mình bước vào kỷ nguyên mới”.
Tại xã đảo Nhơn Châu, hoạt động dựng nêu có sự tham gia của các thôn Đông, Tây, Trung, góp phần tạo không khí vui tươi cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân vui xuân, đón Tết. Ông Dương Hiệp Hưng - Chủ tịch UBND xã Nhơn Châu - cho biết: “Cùng với dựng nêu, xã tổ chức chuỗi hoạt động như: phiên chợ xuân, bài chòi dân gian, hát bội, trò chơi dân gian và thi đấu thể thao, làm phong phú đời sống văn hóa dịp đầu năm”.
Ở phường Quy Nhơn Đông, hội thi dựng nêu thu hút 19 đội đến từ các khu phố tham gia, dựng 19 cây nêu cùng một cây trung tâm của phường. Sau khi chấm điểm trao giải, cây nêu sẽ được hạ vào mùng 7 tháng Giêng theo phong tục.
Nhiều đoàn viên thanh niên tham gia dựng nêu cho biết trải nghiệm thực tế giúp họ hiểu rõ hơn về phong tục cổ truyền, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Đại diện một số khu phố ở phường Quy Nhơn Đông cũng vận động người dân dựng nêu tại trụ sở và tại gia đình, tạo không khí xuân lan tỏa khắp khu dân cư.
Ông Lê Cao Hùng - Khu phố trưởng khu phố 2 (phường Quy Nhơn Đông) cho biết: “Ngoài tham gia Hội thi dựng nêu do phường tổ chức, chúng tôi còn dựng cây nêu tại trụ sở khu phố, vận động bà con nhân dân trong khu phố hưởng ứng dựng nêu tại nhà, góp thêm sắc xuân tươi vui. Qua đó, gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống, tăng tính gắn kết cộng đồng và khuyến khích người dân tham gia sinh hoạt tập thể”.
Theo ông Bùi Duy Ninh - Phó Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, việc tổ chức hội thi dựng nêu là giải pháp thiết thực để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Thông qua hoạt động cộng đồng, người dân - đặc biệt là thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận trực tiếp với phong tục truyền thống, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần và giữ gìn những giá trị tốt đẹp của Tết cổ truyền.
Dù không còn phổ biến như trước, việc phục dựng tục dựng nêu cho thấy nỗ lực của các địa phương trên địa bàn tỉnh Gia Lai gắn phát triển kinh tế với bảo tồn bản sắc văn hóa. Những cây nêu được dựng lên mỗi dịp xuân về không chỉ là vật trang trí mà còn là biểu tượng của ký ức văn hóa, gợi nhắc sự tiếp nối truyền thống trong đời sống đương đại.
