Luyện võ từ nền tảng “bộ ngựa”
Theo giới chuyên môn, trong võ cổ truyền Việt Nam nói chung và võ cổ truyền Bình Định nói riêng, tấn pháp luôn là nền tảng quan trọng của người luyện võ. Bởi đây là sự rèn luyện cơ bắp và linh hoạt của đôi chân, khả năng giữ thăng bằng, kiểm soát trọng tâm cơ thể khi thực hiện các kỹ thuật di chuyển, tấn công và phòng thủ.
Người học võ có thể thuộc nhiều bài quyền, nhớ nhiều đòn thế, nhưng nếu tấn không vững thì quyền cước khó phát huy.
Ngày nay, các giáo trình và chương trình huấn luyện của võ cổ truyền Việt Nam đều xác định tấn pháp là nội dung căn bản công, được rèn luyện xuyên suốt từ nhập môn đến nâng cao, chia thành các nhóm thế: Tấn cao, tấn trung bình, tấn thấp.
Trong các thế tấn, có sự khác biệt nhất định về khoảng cách giữa hai bàn chân, hướng bàn chân, độ cao của thân, hông của người luyện võ. Trong đó, có những thế tấn mang chữ “mã”như trảo mã tấn, hạ mã tấn... được các võ đường đưa vào nội dung kiểm tra, đánh giá trình độ võ sinh.
Trong nhiều võ đường cũng như cách diễn đạt dân gian, bộ tấn còn được gọi bằng “bộ ngựa”. Theo đại võ sư Lê Xuân Cảnh (82 tuổi, phường An Nhơn Đông), bộ ngựa dùng để chỉ các tư thế tấn và cách di chuyển trong quá trình ra đòn, tấn công hay phòng thủ.
Tấn vững như vó ngựa bám đất, tạo nền cho thân xoay chuyển linh hoạt và đòn đánh phát lực dứt khoát. Việc rèn luyện bộ ngựa ngày xưa rất kỹ lưỡng trong thời gian dài với nhiều thế tấn khác nhau được tập đi tập lại.
Để “minh họa đời thường” cho sự khổ luyện khi tập bộ ngựa ngày xưa, đại võ sư Cảnh kể: “Thời chúng tôi, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, không có nhà vệ sinh, ai đi học võ mà lỡ lúc “nặng bụng” thì phải đi ra ngoài đồng, tìm chỗ có gốc cây lớn. Tập bộ ngựa nhiều buổi, đùi và gối đau đến mức, sau khi “giải quyết nỗi buồn”, phải vịn vào thân cây mới đứng lên nổi…”.
Cũng theo đại võ sư Cảnh, ngày nay, một số thế tấn truyền thống ít được sử dụng hoặc không còn phù hợp với thi đấu đối kháng trên sàn đài. Tuy vậy, tinh thần “lấy bộ ngựa làm gốc” vẫn luôn được xem là cốt lõi đối với người luyện võ cổ truyền.
Bảo tồn và phát huy Nạp mã môn cương
Trong đề tài khoa học cấp tỉnh “Nghiên cứu, bảo tồn một số bài quyền võ cổ truyền Bình Định” (2015-2016) do Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch chủ trì thực hiện, Nạp mã môn cương là một trong những bài quyền được các võ sư, võ nhân tiêu biểu biểu diễn, ghi hình để lưu trữ trong ngân hàng dữ liệu khoa học của tỉnh.
Theo võ sư cao cấp Nguyễn Văn Cảnh, HLV Trung tâm Võ thuật cổ truyền Bình Định, Nạp mã môn cương nằm trong quyển bí kíp “Lục tướng tằng vương phổ minh binh thư chiêu pháp” do vị sư tổ Hư Minh (1518-1590) nghiên cứu, biên soạn. Bài quyền đặc sắc này trước hết được truyền dạy trên đất võ Bình Định tại chùa Long Phước (xã Tuy Phước).
Nạp mã môn cương có bài thiệu ngắn gọn, nhưng cô đọng và giàu hàm ý võ học: Trì chưởng ngưu đầu lang ô tử/Nạp mã kinh công tấn long thành/Quyền môn chiếu hậu trùng hình pháp/Giá vũ chiêu hồn ức long sa/Vọng bái Hư Minh tổ sư đài.
Bài quyền có 48 hành pháp liên hoàn, kết hợp giữa thân pháp, thủ pháp và cước pháp, được xây dựng theo nghệ thuật cấu trúc các pháp thao không lặp lại. Các đòn thế lúc uyển chuyển lúc mạnh mẽ, với sự biến ảo, lợi hại, thể hiện thân pháp linh hoạt và sức nhanh - mạnh - bền như ngựa chiến.
Đặc biệt, câu thiệu “Nạp mã kinh công tấn long thành” chứa đựng nhiều hàm ý võ học sâu sắc.
Trong đó, động tác nhập tấn phải vững chắc như lên ngựa (nạp mã), nội công phải được vận dụng để tích lực chính xác và hiệu quả (kinh công), rồi xuất chiêu mạnh mẽ như rồng phá thành (tấn long thành).
Qua đó, biểu đạt nguyên lý quyền pháp cổ truyền: phát lực chuẩn xác, công phá quyết liệt và phối hợp nội - ngoại hợp nhất.
Võ sư cao cấp Nguyễn Văn Cảnh cho biết: Hơn 20 năm qua, khi tham dự các giải võ cổ truyền quốc gia, Ban huấn luyện đã cho nhiều thế hệ vận động viên (VĐV) nam, nữ của Trung tâm Võ thuật cổ truyền Bình Định tập luyện bài Nạp mã môn cương để thi nội dung quyền tự chọn, được giới chuyên môn, giám khảo đánh giá rất cao. Hay có thể nói, Nạp mã môn cương là bài quyền tự chọn đem về nhiều HCV nhất cho VĐV võ cổ truyền Bình Định tại nhiều giải quốc gia.
VĐV kỳ cựu Phạm Đình Khiêm (Trung tâm Võ thuật cổ truyền Bình Định) từng gặt hái thành công ở giải võ cổ truyền quốc gia khi thể hiện bài quyền Nạp mã môn cương.
Theo anh, bài quyền này đã được đưa vào truyền dạy ở nhiều võ đường, CLB trong và ngoài tỉnh. Thông qua cách hướng dẫn phù hợp, Nạp mã môn cương thu hút từ thanh thiếu niên đến phụ nữ cao tuổi hào hứng tập luyện.
“Những năm qua, cùng với việc truyền dạy Nạp mã môn cương cho các thế hệ võ sinh phong trào, tôi còn hướng dẫn nhiều thành viên cao tuổi CLB dưỡng sinh võ cổ truyền Hoa Hướng Dương (thuộc Nhà Văn hóa Lao động tỉnh) tập luyện hiệu quả bài quyền này theo hướng võ dưỡng sinh phù hợp với thể trạng và độ tuổi.
CLB còn chọn Nạp mã môn cương tham gia thi giải toàn quốc về dưỡng sinh, tạo ấn tượng mạnh và đoạt HCV” - võ sư Phạm Đình Khiêm cho biết.
Với những giá trị chuyên môn cùng sức sống mạnh mẽ trong thực tiễn luyện tập, thi đấu và truyền dạy, Nạp mã môn cương đã khẳng định vai trò là một tinh hoa của võ cổ truyền Bình Định, cần được lan tỏa sâu rộng hơn.
Tại đề tài cấp quốc gia “Nghiên cứu võ cổ truyền Bình Định trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay” năm 2021 do TS Hồ Minh Mộng Hùng (Khoa Giáo dục thể chất, Trường Đại học Quy Nhơn) làm chủ nhiệm đề tài; qua quan sát sư phạm, tham vấn các nhà khoa học, võ sư, huấn luyện viên ở các đơn vị, võ đường, tọa đàm khoa học, đã chọn Nạp mã môn cương là 1 trong 24 bài quyền tay không đề xuất đưa vào xây dựng chương trình truyền dạy võ cổ truyền Bình Định cho võ sinh các võ đường, CLB vùng Duyên hải Nam Trung Bộ.
Xuân Bính Ngọ 2026 đang về, Nạp mã môn cương sẽ tiếp tục là “vó ngựa thép” vững vàng, bền bỉ đi cùng năm tháng với các thế hệ người luyện võ.
