'Bốn nhà văn nhà số 4': Thêm một cách tổng kết về chiến tranh

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Cuốn sách tư liệu văn học Bốn nhà văn nhà số 4 được nhà phê bình Ngô Thảo cho in cuối năm 2020, gồm 4 tên tuổi lớn: Nguyễn Thi (Nguyễn Ngọc Tấn), Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Thu Bồn.

Chân dung 4 nhà văn (từ trên xuống và từ trái qua): Nguyễn Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Thu Bồn. Ảnh: T.L
Chân dung 4 nhà văn (từ trên xuống và từ trái qua): Nguyễn Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Thu Bồn. Ảnh: T.L
Nhiều tư liệu gốc
Cả 4 nhà văn trên đều được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, nên tác phẩm của các ông là đề tài của hàng trăm bài báo, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ công bố trong mấy chục năm qua. Dù vậy, cuốn sách của nhà phê bình Ngô Thảo có chỗ đứng riêng, có nội dung và giá trị mà những công trình xuất bản trước đây chưa/không có điều kiện thực hiện.
Nói vậy, vì Ngô Thảo tuy bước sang tuổi 80, cũng đã được tặng Giải thưởng Nhà nước, vẫn thuộc lớp đàn em nhưng có may mắn từng sống chung nhiều năm với 4 nhà văn dưới mái nhà số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội (trụ sở Tạp chí Văn nghệ Quân đội) - nơi hội tụ, khơi nguồn và nuôi dưỡng nhiều tài năng văn chương, không chỉ đối với những người cầm bút mặc áo lính. Với thuận lợi là “người trong nhà”, với tác phong làm việc cẩn thận, chu đáo, khoa học, Ngô Thảo đã cung cấp cho độc giả những tư liệu tin cậy, có thể nói là “tư liệu gốc”. Trong nghiên cứu, học thuật, đây là yếu tố rất quan trọng.
Với mỗi nhà văn, Ngô Thảo không đi sâu về mặt lý luận, trường phái này nọ mà dành nhiều trang công bố những tư liệu cần thiết để độc giả vừa nắm được những thành tựu chủ yếu, sở trường và cả “sở đoản” cùng những thao thức, vật vã đến đau đớn của họ để vượt lên chính mình, vừa hiểu sâu hơn cuộc đời, những trăn trở và động lực đã đưa họ từ người lính trở thành nhà văn. Rất nhiều thư từ, ghi chép những buổi trò chuyện, tâm sự giữa các nhà văn có không ít điều tế nhị “nhạy cảm” mà trước đây không dễ công bố, cả chuyện tình riêng đầy uẩn khúc của Nguyễn Thi, Thu Bồn đã được “bạch hóa” trong cuốn sách này, giúp bạn đọc hiểu được chân dung và sự nghiệp của 4 nhà văn một cách toàn diện và chân thật hơn.

Bìa sách Bốn nhà văn nhà số 4. ẢNH: N.K.P
Bìa sách Bốn nhà văn nhà số 4. ẢNH: N.K.P
Những phận người trong chiến tranh
Điều đặc biệt nữa là Ngô Thảo đã khéo chọn 4 nhà văn đều có tác phẩm tiêu biểu cho thành tựu của nền văn học cách mạng và kháng chiến, nhưng mỗi người có một vẻ đẹp riêng, cuộc đời và phong cách sáng tác rất đa dạng, địa bàn “tác chiến” cũng khác nhau; trong đó 2 nhà văn Nguyễn Minh Châu và Thu Bồn đã dành nhiều công sức viết về chiến trường Trị Thiên-Huế. Nhờ thế, cuốn sách tuy chỉ gồm 4 nhà văn, nhưng đã giúp độc giả hình dung được cả chiều rộng lẫn bề sâu của nền văn học cách mạng và kháng chiến. Qua 500 trang sách, độc giả được gặp lại những hình tượng đẹp, những người anh hùng và cả những con người bình thường - từ Cồn Cỏ đảo thép, Trị Thiên-Huế “nơi đụng đầu lịch sử”, đến đường Trường Sơn trong mây, qua Tây nguyên bất khuất vào tận cửa ngõ Sài Gòn…, đã vượt qua bao gian nan, nguy hiểm, góp phần làm nên thắng lợi lịch sử của dân tộc mùa xuân 1975. Những nhân vật đó, nhiều nhà nghiên cứu đã phân tích, bình luận; nhưng cuốn sách của Ngô Thảo còn gợi ra một vấn đề thú vị: chính các nhà văn - đặc biệt là Nguyễn Thi và Thu Bồn, rất xứng đáng là nhân vật hoặc “nguyên mẫu” của nhân vật một tiểu thuyết có sức ôm chứa không chỉ cả một giai đoạn lịch sử kháng chiến của dân tộc mà còn biết bao vấn đề xã hội, nhân văn và cả chuyện tình yêu cũng đầy hấp dẫn.
Ở đây, trong khuôn khổ một bài báo, xin dẫn trường hợp Nguyễn Thi (Nguyễn Ngọc Tấn) đã anh dũng hy sinh tại cửa ngõ Sài Gòn trong đợt 2 tổng tấn công Mậu Thân (1968) lúc vừa tròn 40 tuổi. Trong 4 nhà văn, Nguyễn Thi có ít tác phẩm nhất - bao nhiêu tác phẩm còn dang dở (như tiểu thuyết Ở xã Trung Nghĩa, Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa…) khi nhà văn vĩnh viễn nằm lại trận tuyến ác liệt ở tuổi sung sức nhất. Đồng đội không tìm được di hài liệt sĩ, nhưng di sản Nguyễn Thi để lại - trong đó có “24 sổ tay ghi chép mà nhờ một sự may mắn kỳ lạ, bạn bè còn giữ được và gửi về hậu phương”, giúp hậu thế soi sáng nhiều vấn đề lịch sử, xã hội và văn học. Nguyễn Thi quê Nam Định, năm 1943 theo anh trai vào Sài Gòn đi học; và ngay năm 1945 đã tham gia Thanh niên Tiền phong (thủ lĩnh là Phạm Ngọc Thạch) rồi sung vào đội Cảm tử quân của Nguyễn Bình… Năm 1955, Nguyễn Thi tập kết ra Bắc và năm 1961, anh thuộc nhóm nhà văn đầu tiên trở lại chiến trường. Nguyễn Thi vào mặt trận theo tiếng gọi của Tổ quốc, nhưng đồng thời cũng do một nỗi đau riêng: anh đi tập kết, không chờ được vợ sinh con đầu lòng, và rồi Trang - vợ anh lại không giữ được trọn vẹn tình yêu với anh… Vì thế, anh “trở lại với Nam bộ thân yêu, với Sài Gòn… còn có tiếng gọi thiết tha của tình cảm cha con với đứa con gái mà anh luôn ân hận một cách xót xa…”. Nhưng anh chưa tìm gặp được con gái thì đã hy sinh!
Chỉ là “trích yếu” một cuộc đời như thế, đã thấy rộng dài và sâu thẳm biết bao dấu ấn lịch sử đất nước cũng như số phận nhiều lớp người từng gắn bó với các chiến sĩ - nhà văn trong cuộc trường chinh của dân tộc. Trên con đường đi tới thắng lợi cuối cùng, đã có biết bao anh hùng ngã xuống như Nguyễn Thi, nhưng còn những số phận như Trang vì chia ly mà lầm lỡ và đứa con mãi không biết mặt cha; và như Thu Bồn - “nhà thơ đi qua vài cuộc hôn nhân, nhưng không dám có con lần nữa” vì ám ảnh di chứng chất độc da cam…
Cũng vì thế, có thể nói cuốn sách Bốn nhà văn nhà số 4 của Ngô Thảo đã góp thêm một cách tổng kết về chiến tranh…
Theo Nguyễn Khắc Phê (TNO)

Có thể bạn quan tâm

Sơn mài Ái Vân: Khi trầm mặc biết reo vui

Sơn mài Ái Vân: Khi trầm mặc biết reo vui

(GLO)- Trong đời sống mỹ thuật Gia Lai những năm gần đây, nhiều họa sĩ nữ thuộc thế hệ 8x đang tìm cho mình những hướng đi riêng, mạnh dạn thể nghiệm, bứt phá trong ngôn ngữ tạo hình. Giữa không khí ấy, họa sĩ Châu Thị Ái Vân chọn một lối đi có vẻ lặng lẽ hơn.

Tác phẩm điêu khắc ánh sáng tạc chân dung cố Tổng bí thư

Gửi lòng kính trọng đến cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng qua tác phẩm điêu khắc ánh sáng

(GLO)- Từ một khúc gỗ thông khô khan, anh Nguyễn Văn Dũng (làng Bruk Ngol, phường Thống Nhất) đã dành gần 2 năm miệt mài nghiên cứu để tạo nên tác phẩm điêu khắc ánh sáng chân dung cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, gửi gắm sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc của mình.

Các nghệ nhân trình diễn cồng chiêng tại chương trình. Ảnh: Vũ Chi

Âm vang đại ngàn Chư Mố

(GLO)- Tối 26-6, trong khuôn khổ Ngày hội văn hóa-leo núi xã Ia Tul năm 2026 với chủ đề “Chư Mố-Hành trình về phía mặt trời”, UBND xã Ia Tul (tỉnh Gia Lai) tổ chức chương trình văn nghệ “Âm vang đại ngàn Chư Mố” thu hút đông đảo người dân và du khách đến tham gia, trải nghiệm.

Cuộc vui chung từ “Khoảng trời riêng”

Cuộc vui chung từ “Khoảng trời riêng”

(GLO)- Từ ngày 4 đến 10-7, tại Gallery 3B (phường Cầu Kiệu, TP. Hồ Chí Minh) sẽ diễn ra cuộc hội ngộ đầy cảm xúc của 7 họa sĩ đến từ nhiều vùng miền khác nhau trong và ngoài nước với triển lãm “Khoảng trời riêng”, trong đó có 4 nữ họa sĩ của Gia Lai.

Ươm mầm văn hóa đọc

Ươm mầm văn hóa đọc

(GLO)- Hơn 42.300 bài dự thi từ học sinh toàn tỉnh, hàng trăm trường học hưởng ứng và những ý tưởng sáng tạo về phát triển văn hóa đọc đã cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ của Cuộc thi Ðại sứ văn hóa đọc tỉnh Gia Lai năm 2026.

Tìm an yên giữa vườn bonsai nghệ thuật

Tìm an yên giữa vườn bonsai nghệ thuật

(GLO)- Giữa nhịp sống hiện đại, vẫn có những không gian giúp con người sống chậm lại và hòa mình với thiên nhiên. Khu vườn bonsai nghệ thuật của anh Nguyễn Đức (phường Hội Phú), với những dáng thông, tùng và hồ cá koi thơ mộng, chính là một khoảng bình yên như thế.

Gia Lai định hướng phát triển du lịch từ nền tảng văn hóa

Gia Lai định hướng phát triển du lịch từ nền tảng văn hóa

(GLO)- Chiều 2-6, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch đã làm việc với đạo diễn Lê Quý Dương - Chủ tịch Ủy ban Festival và Hợp tác sân khấu biểu diễn quốc tế nhằm trao đổi, định hướng việc tổ chức các chương trình sân khấu, nghệ thuật biểu diễn quốc tế trên địa bàn tỉnh.

Sôi nổi workshop mỹ thuật dành cho người yêu hội họa

Sôi nổi workshop mỹ thuật dành cho người yêu hội họa

(GLO)- Điểm nhấn của chương trình Workshop Mỹ thuật năm 2026 do Khoa VH - NT, Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Quy Nhơn tổ chức là hoạt động vẽ tranh dành cho thiếu nhi nhân Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1-6. Hoạt động nhằm khơi dậy niềm đam mê sáng tạo và lan tỏa tình yêu nghệ thuật trong cộng đồng

Giao hòa 2: Kết nối tiếng nói nghệ thuật đến từ 2 vùng đất

Giao hòa 2: Kết nối tiếng nói nghệ thuật đến từ 2 vùng đất

(GLO)- Với 62 tác phẩm đến từ 56 nghệ sĩ của Gia Lai và TP. Hồ Chí Minh, triển lãm “Giao hòa 2” tạo nên hành trình thị giác giàu cảm xúc. Mỗi tác phẩm là một lát cắt sáng tạo, cùng khắc họa thiên nhiên, con người, đời sống đô thị và văn hóa Việt Nam nói chung, vùng đất Gia Lai nói riêng.

Tiếp sức cho nghệ thuật truyền thống

Tiếp sức cho nghệ thuật truyền thống

(GLO)- Nghị quyết số 19/2026/NQ-HĐND được HĐND tỉnh Gia Lai thông qua ngày 24-4-2026 (có hiệu lực từ ngày 4-5-2026) với nhiều chính sách hỗ trợ cụ thể cho nghệ thuật truyền thống, được kỳ vọng tạo thêm động lực cho đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân, các đoàn nghệ thuật hiện có và gầy dựng lực lượng kế cận.

Thơ Phan Trung Lý: Nhớ Quy Nhơn

Thơ Phan Trung Lý: Nhớ Quy Nhơn

(GLO)- “Nhớ Quy Nhơn” của Phan Trung Lý là dòng hoài niệm đầy cảm xúc về miền biển thi vị với sóng biển, Ghềnh Ráng, dốc Mộng Cầm và dấu xưa Hàn Mặc Tử. Bài thơ gợi lên vẻ đẹp dịu dàng, sâu lắng của Quy Nhơn - nơi cảnh sắc và thi ca như hòa vào nhau trong nỗi nhớ khôn nguôi.

Chạm vào bình yên nơi quê Bác

Chạm vào bình yên nơi quê Bác

(GLO)- Mười hai năm làm dâu xứ Nghệ, tôi không nhớ mình đã bao lần đi qua xã Kim Liên để về nhà chồng. Chỉ biết rằng, mỗi lần ngang qua biển chỉ dẫn vào Khu di tích lịch sử Kim Liên, lòng tôi lại khẽ reo lên như thấy một dấu mốc đặc biệt: “Về đến quê Bác rồi…”. 

null