Theo quyết định của Bộ GD&ĐT, từ năm học 2026-2027, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam sẽ được sử dụng làm SGK thống nhất trên toàn quốc.
Bên cạnh mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành việc cung cấp miễn phí SGK, Bộ GD&ĐT cũng triển khai số hóa toàn bộ SGK và xây dựng hệ sinh thái học liệu số đi kèm.
Các học liệu được phát triển theo hướng dùng chung, truy cập thuận lợi, miễn phí, phục vụ giáo viên, học sinh và người dân, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục phổ thông.
Với tinh thần đó, NXB Giáo dục Việt Nam cũng đang tăng tốc xây dựng cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) đối với hệ thống SGK, sách bài tập và sách tham khảo, nhằm thay đổi căn bản cách quản lý, biên soạn và phát hành học liệu.
Trong quá trình triển khai, NXB Giáo dục Việt Nam đã phối hợp với Thư viện Quốc gia Việt Nam thu thập danh mục sách lưu chiểu qua các thời kỳ; tổ chức rà soát, lọc bỏ trùng lặp… Qua đó, hình thành danh mục 33.786 tên sách có dữ liệu cơ bản tương đối đầy đủ.
Trong số này, SGK, sách bài tập, sách giáo viên và sách đọc thêm chiếm chủ đạo, còn lại là các loại sách giáo dục khác. Theo NXB, hiện toàn bộ 1.132 SGK, sách giáo viên, sách bài tập theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được chuẩn hóa dữ liệu số ngay từ khâu bản thảo.
Không chỉ ở Việt Nam, số hóa tài nguyên học tập từ lâu đã trở thành xu hướng toàn cầu. Mỗi nước có cách tiếp cận khác nhau tùy theo bối cảnh giáo dục, hạ tầng và chiến lược quốc gia.
Cụ thể, ở nhiều trường học tại Hoa Kỳ, digital textbooks (SGK kỹ thuật số) đã được triển khai dưới nhiều hình thức, từ việc sử dụng e-books trong lớp học cho tới các chương trình đổi mới - nơi sách giấy được thay thế bằng nội dung trực tuyến hoàn chỉnh trên thiết bị số.
Một số trường ở quốc gia này thậm chí đã bỏ hoàn toàn SGK giấy để học sinh sử dụng laptop/iPad với nội dung số xuyên suốt học kỳ nhằm tăng tính tương tác và cập nhật kiến thức liên tục.
Còn tại Ấn Độ, nền tảng ePathshala do chính phủ và các đơn vị giáo dục phát triển cho phép học sinh, giáo viên tải sách và tài liệu học tập bản quyền miễn phí trên web và ứng dụng di động; từ đó, mở rộng khả năng tiếp cận SGK điện tử ở mọi cấp học.
Trong khi đó, một số nước châu Á như Hàn Quốc cũng đang tiến tới áp dụng SGK số có hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, cho phép nội dung tự động tùy chỉnh theo mức độ học sinh. Đây được xem là một bước đi xa hơn so với sách điện tử thông thường.
Ngoài ra, các sáng kiến như OpenStax tại Hoa Kỳ cung cấp SGK điện tử dùng chung cho hàng triệu sinh viên, giảm chi phí giáo dục và mở rộng quyền truy cập tri thức toàn cầu. Hay mô hình FlexBook cho phép giáo viên và học sinh tùy chỉnh nội dung sách học phù hợp với nhu cầu giảng dạy cụ thể và theo chuẩn giáo dục địa phương…
Có thể nói, trong bối cảnh công nghệ phát triển như vũ bão, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học đặt ra ngày càng cao. Số hóa SGK, xây dựng SGK điện tử và kho học liệu số dùng chung được xem là giải pháp quan trọng nhằm giúp giáo viên, học sinh tiếp cận tri thức linh hoạt hơn, giảm dần sự lệ thuộc tuyệt đối vào sách giấy.
Không chỉ thế, số hóa SGK và học liệu còn mang lại nhiều lợi ích rõ rệt như: tiết kiệm chi phí in ấn, giảm gánh nặng sách vở cho học sinh, thuận tiện trong lưu trữ và truy cập, hạn chế tình trạng “cồng kềnh” khi di chuyển…
Đặc biệt, số hóa SGK cho thấy rõ giá trị nhất khi xảy ra dịch bệnh, thiên tai - những tình huống dễ làm đứt gãy việc học nếu chỉ phụ thuộc vào sách giấy và lớp học truyền thống.
Khi trường lớp phải đóng cửa hoặc sách vở bị hư hỏng do mưa lũ, SGK giúp giáo viên và học sinh tiếp tục tiếp cận nội dung chuẩn chương trình, duy trì việc dạy và học từ xa mà không phải chờ in ấn, cấp phát lại.
Có thể thấy rõ hạn chế của phương thức dạy - học truyền thống dựa hoàn toàn vào sách giấy khi đại dịch Covid-19 hoành hành. Và mới đây nhất, khi miền Trung gánh chịu trận bão lụt lịch sử, hàng trăm ngàn quyển SGK đã bị cuốn trôi, hư hại. Riêng tại Gia Lai, hơn 448.000 quyển SGK đã bị hư hỏng do mưa lũ, việc học tập của học sinh toàn tỉnh bị đảo lộn.
Trong tình huống như vậy, tài nguyên số, SGK điện tử sẽ giảm thiểu rủi ro mất mát dữ liệu và giúp học sinh tiếp cận kiến thức liên tục khi sách giấy không thể đáp ứng yêu cầu. Đây là lợi ích chiến lược khổng lồ mà số hóa mang lại, nhất là với vùng thường xuyên chịu thiên tai.
Không thể phủ nhận số hóa SGK là đột phá quan trọng, thế nhưng, nếu áp dụng SGK điện tử mà không đồng bộ về hạ tầng internet, thiết bị đầu cuối và kỹ năng sử dụng thì hiệu quả đạt được sẽ không cao, thậm chí đi ngược với mục tiêu ban đầu.
Bởi lẽ, ở nhiều vùng nông thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hạ tầng internet và thiết bị học tập cá nhân vẫn còn hạn chế. Khi đó, SGK số có thể là lợi thế cho học sinh thành thị nhưng lại trở thành rào cản với học sinh ở khu vực khó khăn.
Và với Gia Lai - một địa phương có địa bàn rộng, dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao; đồng thời, có sự chênh lệch phát triển giữa khu vực đô thị và vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số... thì điều này hoàn toàn có thể xảy ra.
Do đó, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở việc số hóa nhanh hay chậm, mà là số hóa như thế nào để bảo đảm tính công bằng trong tiếp cận giáo dục. Quan trọng nhất là số hóa phải gắn với mục tiêu tăng hiệu quả học tập thực tế, chứ không chỉ đơn thuần là chuyển từ bản in sang bản điện tử.
Và đây chắc hẳn là vấn đề mà các cơ quan quản lý ở Trung ương cần tính đến khi ban hành và triển khai các chính sách liên quan đến việc số hóa SGK.
