Giữa nhịp sống hiện đại, ở thị trấn Ea Súp (huyện Ea Súp), vẫn còn những người phụ nữ J’rai thầm lặng bên khung dệt, nhưng phía sau đó cũng còn bao trăn trở khi nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.
Níu giữ nghề truyền thống
Chiều muộn, trong căn nhà sàn ở buôn A1 (thị trấn Ea Súp), tiếng khung cửi lách cách vang lên đều đặn. Bên khung dệt, bà H'Rek Hra (75 tuổi) miệt mài đưa tay luồn từng sợi chỉ, qua từng nhịp đan chậm rãi, những hoa văn cứ thế dần hiện lên, rõ nét.
Là một trong số ít nghệ nhân người J’rai ở thị trấn Ea Súp còn thành thạo kỹ thuật dệt thổ cẩm, dù tuổi đã cao nhưng bà H’Rek Hra vẫn cần mẫn với nghề truyền thống. Ẩn sau đôi bàn tay khéo léo đã in hằn dấu vết thời gian của bà là niềm đam mê và mong ước níu giữ nghề truyền thống.
Bà H’Rek bắt đầu học dệt từ các bà, các mẹ từ thời còn thiếu nữ. Theo thời gian, say mê tập luyện, bà dần dệt được những tấm vải đẹp, học hỏi được kỹ thuật trang trí hoa văn trên thổ cẩm. Nhưng rồi vì cuộc mưu sinh, phát triển kinh tế, có quãng thời gian bà phải tạm cất khung cửi vào góc nhà, không dệt thường xuyên như lúc trước. Cho đến khoảng 10 năm trở lại đây, không muốn nghề truyền thống bị rơi vào quên lãng, bà lại tiếp tục gắn bó với khung dệt. Tranh thủ thời gian rảnh rỗi, bà H’Rek lại say sưa ngồi dệt vải, rồi từ những tấm thổ cẩm ấy, bà tự tay khâu trang phục, vật dụng sử dụng trong sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình, con cháu như: áo, khăn, địu, váy, túi, khố…
Cũng là một trong những nghệ nhân lớn tuổi còn gắn bó với nghề truyền thống ở buôn A1, bà H Sun Siu (71 tuổi) bộc bạch, dệt thổ cẩm có vị trí rất quan trọng trong đời sống của người J’rai, từ cuộc sống đời thường cho đến những nghi lễ truyền thống. Đó cũng là thước đo sự khéo léo, cần cù của người phụ nữ. Ngày trước, người J’rai tự trồng bông dệt vải, họ còn tìm nguyên liệu tự nhiên để nhuộm màu cho sợi vải. Để dệt được một tấm vải cần rất nhiều thời gian và công sức, những tấm thổ cẩm được dệt nên không chỉ là sản phẩm thủ công đơn thuần mà còn mang giá trị văn hóa và cả những tâm tình của người dệt.
Theo bà H'Sun, ngày trước, tại thị trấn Ea Súp có rất nhiều phụ nữ J’rai biết dệt vải, nhưng rồi theo thời gian, những người già lần lượt đi theo tổ tiên. Đến nay, số người biết dệt thành thạo nơi đây chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, đa phần là những phụ nữ lớn tuổi.
Trăn trở bảo tồn nghề
Thị trấn Ea Súp có 19 thôn, buôn, tổ dân phố, trong đó có 5 buôn đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ, chủ yếu là người J’rai. Để bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, thời gian qua, cùng với sự quan tâm của cấp ủy và chính quyền các cấp, thị trấn Ea Súp đã triển khai một số mô hình gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, trong đó có nghề dệt thổ cẩm.
Để gắn bó với nghề và có thể dệt nên những tấm vải đẹp, người phụ nữ không chỉ cần sự đam mê mà còn phải có năng khiếu và sự khéo léo, đặc biệt phải có tình yêu với nghề truyền thống. Nghề dệt thổ cẩm là bản sắc văn hóa dân tộc, phải cố gắng gìn giữ, không để bị mai một theo thời gian”.
Bà H'Sun Siu, buôn A1, thị trấn Ea Súp, huyện Ea Súp
Ông Y Bông Lào, Phó Chủ tịch UBND thị trấn Ea Súp cho biết, cùng với việc duy trì một số nghi lễ truyền thống, trên địa bàn thị trấn đã thành lập câu lạc bộ cồng chiêng, thường xuyên sinh hoạt phục vụ nghi lễ, lễ hội và các sự kiện của địa phương. Vào cuối năm 2024, tại thị trấn Ea Súp có tổ chức một lớp đào tạo nghề dệt thổ cẩm. Chính quyền địa phương đã nỗ lực vận động hội viên phụ nữ dân tộc thiểu số tham gia, qua đó từng bước giữ gìn, trao truyền nghề truyền thống cho thế hệ trẻ trên địa bàn.
Là thành viên tham gia lớp học, chị H'Bônh Siu (SN 1983) bày tỏ niềm vui mừng khi nghề dệt nơi đây đang dần hồi sinh. Chị tâm sự, cứ vào mỗi tối, sau giờ lao động trên nương rẫy, các chị em tập trung về nhà văn hóa của thị trấn. Dưới ánh đèn, các nghệ nhân lớn tuổi kiên trì chỉ dạy cho học viên. Cứ thế, nhiều tháng trôi qua, một số chị em đã biết dệt cơ bản, đã có những sản phẩm, thêm thu nhập.
Dù bước đầu đã có những tín hiệu vui nhưng theo ông Y Bông Lào, khó khăn lớn nhất để duy trì và phát triển nghề dệt truyền thống tại địa phương vẫn là bài toán kinh phí. Bởi bà con còn phải lo kinh tế gia đình, trong khi nghề dệt vải nơi đây không mang lại thu nhập cao cho người dân, sản phẩm thổ cẩm chưa có đầu ra ổn định. Chưa kể, trước nhịp sống hiện đại với nhiều mối bận tâm, nhất là áp lực mưu sinh, thế hệ trẻ hiện nay không còn mặn mà với nghề truyền thống. Đây là rào cản để truyền nghề từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Theo kế hoạch, sắp tới sẽ có thêm lớp dệt thổ cẩm được mở tại đây, hy vọng sẽ góp phần quan trọng trong bảo tồn bản sắc văn hóa trên địa bàn.
Thiết nghĩ, giữ gìn nghề dệt thổ cẩm không chỉ là bảo tồn nghề truyền thống mà còn là gìn giữ một phần hồn văn hóa của đồng bào Tây Nguyên. Do đó, cùng với công tác tuyên truyền, rất cần có chính sách, nguồn lực hỗ trợ cụ thể: từ việc đầu tư, tổ chức lớp dạy nghề miễn phí, đến hỗ trợ kinh phí cho người dân tham gia, cũng như hỗ trợ nguyên liệu, đầu ra, kết nối tiêu thụ sản phẩm thổ cẩm gắn với du lịch… Để từ đó có thể gìn giữ văn hóa gắn với phát triển sinh kế bền vững cho người dân.
Theo Nguyễn Huyền (Đắk Lắk)
