Việt Nam được mệnh danh là một trong những “thiên đường” của hoa quả nhiệt đới với những loại trái cây có giá trị như: thanh long, sầu riêng, chuối, mít, vải, nhãn… Kim ngạch xuất khẩu trái cây của nước ta năm 2022 đạt hơn 3,1 tỷ USD. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng sầu riêng đạt 421 triệu USD, tăng trưởng đến 137% so với năm 2021. Tỷ trọng trái sầu riêng trong cơ cấu hàng xuất khẩu tăng từ 7,6% của năm 2021 lên 20% trong năm 2022.
Đáng nói là sau khi được Trung Quốc cấp phép nhập khẩu chính ngạch, giá sầu riêng xuất khẩu đã tăng gấp 3 lần. Sầu riêng tại vườn bán ra có giá 150-190 ngàn đồng/kg khiến nông dân ở những vùng trồng cây ăn quả lớn như Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long ồ ạt mở rộng diện tích mà không quan tâm đến quy hoạch, điều kiện thổ nhưỡng, sản lượng… Thậm chí, có nơi còn trồng cả sầu riêng trên đất lúa. Điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực tới giá sầu riêng trong vài năm tới.
Số liệu của Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và PTNT) cho thấy, ở hầu hết các tỉnh Tây Nguyên, diện tích sầu riêng đều tăng nhanh. Tỉnh Đak Nông hiện có khoảng 4.530 ha, tăng 30% so với năm 2020. Tỉnh Đak Lak có 15.100 ha (chiếm 17,6% diện tích sầu riêng cả nước) và con số này đang tăng dần. Xếp sau Đak Lak là tỉnh Lâm Đồng với khoảng 10.000 ha. Theo đánh giá chung, diện tích, sản lượng sầu riêng hiện nay đã cơ bản cân bằng với nhu cầu thị trường.
Theo Tổng cục Thống kê, từ năm 2010 đến nay, diện tích sầu riêng trên cả nước đã tăng gấp hơn 5 lần. Cụ thể, năm 2010, cả nước chỉ có 17.600 ha, nhưng đến năm 2022, con số này đã tăng lên 90.000 ha với sản lượng hàng năm khoảng 1,3 triệu tấn quả. Tuy nhiên, đến nay, Trung Quốc mới cấp tổng cộng 113 mã vùng trồng và cơ sở đóng gói cho sầu riêng Việt Nam. Cho dù con số này dự báo tiếp tục tăng trong thời gian tới, bởi hiện có khoảng 300 mã đang trong quá trình kiểm tra trực tuyến để hoàn thiện nốt thủ tục chờ Trung Quốc cấp phép, nhưng vẫn còn rất nhỏ so với tổng quy mô diện tích, sản lượng hiện có.
Với khoảng 4.000 ha, năng suất bình quân gần 15 tấn/ha, sản lượng sầu riêng của Gia Lai đạt khoảng 25.000 tấn/năm/1.700 ha đang cho thu hoạch. Dự kiến chỉ vài năm nữa, diện tích sầu riêng của tỉnh sẽ là 5.000 ha. Tuy nhiên, với sức hấp dẫn về giá cả và cơ hội từ thị trường tỷ dân của Trung Quốc, nếu không có biện pháp quản lý tốt, chuyện mở rộng diện tích vượt quy hoạch là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Vì vậy, Bộ Nông nghiệp và PTNT khuyến cáo người dân các địa phương thay vì mở rộng diện tích thì hãy tập trung duy trì mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, nâng cao hơn nữa chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu cho trái sầu riêng xuất khẩu để đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt của thị trường. Không vì sức hấp dẫn của giá xuất khẩu trước mắt mà ồ ạt mở rộng diện tích sầu riêng tại các vùng không thuận lợi về đất đai, nước tưới; không tự phát chặt bỏ các loại cây trồng khác để chuyển sang trồng sầu riêng; nhất là không chuyển những vườn cà phê trồng xen sầu riêng, hồ tiêu ở Tây Nguyên đang có hiệu quả sang trồng thuần sầu riêng.
Những lời cảnh báo này hẳn là không thừa khi chúng ta đã từng phải trả giá khá nhiều cho câu chuyện ồ ạt trồng, rồi ồ ạt chặt xảy ra ở cây cà phê, hồ tiêu, cao su… nhiều năm trước, với hình ảnh những ngôi làng tỷ phú hồ tiêu, cà phê một thời phải xác xơ vì chủ nhà kinh doanh thua lỗ, nợ ngân hàng chồng chất phải bỏ xứ tha phương.
Nhắc lại những bài học trên để thấy rằng, nếu không kiểm soát chặt từ khâu trồng trọt gắn với chất lượng, chế biến sâu thông qua việc liên kết sản xuất quy mô lớn giữa hợp tác xã với doanh nghiệp thì trái sầu riêng trong thời gian tới hoàn toàn có thể bị cuốn vào vòng tròn luẩn quẩn “được mùa mất giá”. Khi đó, chính nông dân chứ không phải ai khác là người gánh chịu hậu quả nặng nề nhất.
