Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ cúng mừng nhà rông mới còn thể hiện sự gắn kết cộng đồng, là dịp người dân cùng gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm.
Giữa lòng phố núi Pleiku, nét văn hóa ấy vẫn được gìn giữ, tiếp nối và từng bước phát huy, trở thành nền tảng cho phát triển du lịch cộng đồng.
Tái hiện nghi lễ cúng nhà rông trong đời sống buôn làng
Đối với người Jrai, nhà rông không chỉ là nơi hội họp mà còn là biểu tượng thiêng liêng của buôn làng, gắn với đời sống tâm linh và các nghi lễ truyền thống.
Khi nhà rông hoàn thành, dân làng phải tổ chức lễ cúng để tạ ơn các Yang (thần linh), cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no. Trước ngày tổ chức lễ khoảng một tuần, già làng và những người có uy tín sẽ họp bàn, phân công công việc, sau đó đánh chiêng báo cho dân làng cùng chuẩn bị.
Trong khuôn khổ lễ phục dựng, các nghi thức được tái hiện với sự tham gia trực tiếp của già làng và cộng đồng dân cư. Từ việc chuẩn bị lễ vật đến thực hiện lời khấn, rẩy nước cầu an… đều diễn ra trang trọng, đúng phong tục.
Không khí chuẩn bị lễ hội mang đậm tính cộng đồng. Phụ nữ đi hái rau rừng, chuẩn bị thực phẩm, ủ rượu cần; thanh niên dựng cây nêu, sắp xếp không gian. Lễ vật gồm heo, gà và rượu cần được lựa chọn kỹ lưỡng, thể hiện lòng thành kính của dân làng đối với thần linh.
Dưới cây nêu - biểu tượng kết nối giữa con người với thần linh - các lễ vật được bày biện trang trọng. Theo quan niệm truyền thống, cây nêu là “con đường” để gửi lễ vật đến thần linh, thể hiện ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.
Trong quá trình phục dựng, một số nghi thức như đâm trâu được lược bỏ, thay bằng hình thức tượng trưng, phù hợp với điều kiện hiện nay nhưng vẫn giữ được ý nghĩa tâm linh.
Già làng Siu Núi (người chủ trì nghi lễ) thực hiện các bước cúng trong không khí trang nghiêm, thành kính. Trong tiếng chiêng trầm hùng, già làng cất lời khấn: “Ơi Yang nước, Yang gió, Yang lửa, hôm nay dân làng Ơp cúng mừng nhà rông mới. Cảm ơn các Yang đã giúp dân làng dựng nên nhà rông khang trang. Nay dân làng đã tề tựu đông đủ, mong Yang phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, buôn làng no ấm”.
Sau lời khấn, già làng cùng các bậc cao niên thực hiện nghi thức rẩy nước thiêng khắp nhà rông, cầu mong cuộc sống bình an, hạnh phúc cho dân làng. Tiếng chiêng ngân vang quanh cây nêu, những vòng xoang nối dài, ánh lửa bập bùng bên bếp làm không gian ngày vui thêm ấm áp, rộn ràng.
Già làng Siu Núi chia sẻ: “Lễ mừng nhà rông mới là một trong những giá trị văn hóa truyền thống được đồng bào Jrai coi trọng. Nghi lễ mang ý nghĩa cảm tạ các Yang đã giúp đỡ dân làng, đồng thời cầu mong thần linh tiếp tục phù hộ cho buôn làng khỏe mạnh, bình an”.
Theo ông, nhà rông không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của người Jrai. Việc phục dựng lễ cúng giúp con cháu hiểu và giữ gìn truyền thống của cha ông.
Gắn bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng
Không gian văn hóa tại làng Ơp không chỉ dừng lại ở nghi lễ mà còn mở rộng thành các hoạt động trải nghiệm dành cho du khách. Sau phần lễ, người dân và du khách cùng tham gia múa xoang, thưởng thức rượu cần, tìm hiểu đời sống sinh hoạt của đồng bào Jrai.
Bên cạnh đó, du khách còn được tham quan nhà rông - công trình kiến trúc đặc trưng với mái cao vút, được làm từ các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, nứa. Không gian bên trong là nơi đặt bếp lửa trung tâm, gắn kết cộng đồng và lưu giữ nhiều hiện vật như cồng chiêng, nhạc cụ truyền thống.
Khu vực vườn tượng trong khuôn viên nhà rông cũng thu hút sự quan tâm của du khách. Các bức tượng được phục dựng từ nghệ thuật tượng nhà mồ truyền thống, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Jrai.
Ẩm thực truyền thống là điểm nhấn trong trải nghiệm, với các món đặc trưng như cơm lam, gà nướng, cháo lá mì… mang đậm hương vị núi rừng.
Anh Huỳnh Anh Kiệt (du khách tỉnh Quảng Ngãi) chia sẻ: “Đây là lần đầu tôi tham gia lễ cúng mừng nhà rông mới. Tôi thấy rất thú vị khi được trải nghiệm văn hóa của người Jrai và mong sẽ có thêm nhiều hoạt động như vậy. Được tham quan nhà rông, vườn tượng, thưởng thức ẩm thực và giao lưu cồng chiêng là những trải nghiệm rất đáng nhớ”.
Không chỉ du khách, thế hệ trẻ trong làng cũng dần quan tâm hơn đến những nét truyền thống khi trực tiếp tham gia múa xoang, chuẩn bị lễ vật và sinh hoạt cộng đồng. Em Puih H’Thảo (làng Ơp) chia sẻ: “Em sinh ra và lớn lên tại làng Ơp. Hôm nay em rất vui khi mọi người cùng nhau múa xoang, ăn uống, trò chuyện và tìm hiểu văn hóa Jrai. Là người trẻ, em nghĩ mình cần có trách nhiệm giữ gìn những nét văn hóa của dân tộc”.
Từ những hoạt động này, việc phục dựng lễ cúng không chỉ góp phần gìn giữ phong tục mà còn mở ra hướng phát triển mới cho địa phương.
Ông Nguyễn Ngọc Thông - Phó Chủ tịch UBND phường Pleiku - cho biết: “Lễ phục dựng cúng nhà rông tại làng Ơp nằm trong chuỗi sự kiện hưởng ứng Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026, nhằm phục dựng, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của người Jrai. Đồng thời, góp phần phát triển du lịch, nhất là du lịch cộng đồng, thu hút du khách trong và ngoài tỉnh”.
Việc phục dựng lễ cúng mừng nhà rông mới không chỉ góp phần gìn giữ những nét truyền thống mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho buôn làng, để những thanh âm cồng chiêng, những nghi lễ thiêng liêng tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau.