(GLO)- Với tầm ảnh hưởng quốc tế, Giáo sư Tsuyoshi Nakaya (Đại học Kyoto, Nhật Bản) đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại Viện Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) thuộc Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE).
Nhân chuyến công tác tại Hội nghị quốc tế Vật lý Neutrino 2025, diễn ra từ ngày 22 - 25.7 tại ICISE (phường Quy Nhơn Nam), GS Tsuyoshi Nakaya có cuộc trò chuyện cùng Báo Gia Lai, chia sẻ những kỳ vọng, tâm huyết và vai trò của mình trong hành trình đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học đầy tiềm năng tại Việt Nam.
Việt Nam - “mảnh đất màu mỡ” cho khoa học cơ bản phát triển
GS Tsuyoshi Nakaya (thứ ba từ trái sang) tham gia lễ khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Ảnh: ICISE
- Tôi luôn tin rằng châu Á sẽ là trụ cột khoa học thứ ba của thế giới, bên cạnh Mỹ và châu Âu. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi bật lên với tốc độ phát triển ấn tượng, đặc biệt trong khoa học cơ bản.
Tôi thật sự bị thuyết phục bởi tinh thần tiên phong và niềm đam mê mãnh liệt của các nhà khoa học trẻ Việt Nam, tiêu biểu như TS Cao Văn Sơn và
TS Nguyễn Thị Hồng Vân. Cùng với đó là sự hỗ trợ tận tâm từ ICISE và bầu không khí học thuật đáng quý tại Quy Nhơn. Tất cả tạo nên môi trường lý tưởng để bắt đầu một chặng đường mới.
* Với nhóm nghiên cứu tại IFIRSE, ông đã có nhiều hỗ trợ tích cực…
- Tại đây, tôi tập trung vào 3 mảng chính: Thứ nhất, tôi kết nối và mời các chuyên gia hàng đầu Nhật Bản đến Việt Nam giảng dạy và đào tạo. Những người như GS Yuichi Oyama, GS Makoto Miura và GS Atsumu Suzuki đều là những cộng sự dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực neutrino. Thứ hai, tôi tìm kiếm nguồn tài trợ từ Nhật Bản, cả về tài chính và thiết bị thực nghiệm. Thứ ba, tôi xây dựng mạng lưới quốc tế, mời các nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam sang Nhật Bản thực tập, tham gia các nhóm nghiên cứu lớn.
Ghi nhận quốc tế dành cho nhóm nghiên cứu trẻ Việt Nam
* Đánh giá của GS về những đóng góp của nhóm Vật lý Neutrino tại IFIRSE cho các dự án quốc tế như T2K hay Super - Kamiokande?
- Rất ấn tượng. Nhóm đã phát triển một thiết bị giám sát chùm tia neutrino mới, một đóng góp có giá trị và mang tính độc đáo. Trong khi nhóm vận hành chùm tia trong T2K có quy mô tương đối nhỏ và ít cộng tác viên quốc tế, sự hiện diện của nhóm Việt Nam là rất nổi bật. Ngoài ra, họ còn tham gia vận hành chùm tia Neutrino T2K, hỗ trợ hiệu chuẩn máy dò Super - Kamiokande, những nhiệm vụ không hề dễ dàng, đòi hỏi độ chính xác và hiểu biết sâu sắc. Tôi đánh giá cao chất lượng và tinh thần hợp tác của họ.
*GS có định hướng nào để nhóm nghiên cứu phát triển trong tương lai?
GS Tsuyoshi Nakaya. Ảnh: Trọng Lợi
- Tôi có 3 đề xuất: Tiếp tục phát triển năng lực sản xuất và giám sát chùm neutrino, vốn là thế mạnh hiện tại; mở rộng sang mô phỏng tương tác neutrino - hạt nhân - công việc quan trọng và hoàn toàn có thể thực hiện từ xa từ Việt Nam; tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ máy dò. Các công trình này không chỉ phục vụ vật lý hạt mà còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực khác như đo bức xạ, y học hình ảnh hay khoa học vật liệu.
Là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực neutrino và vật lý hạt cơ bản, GS Tsuyoshi Nakaya từng giữ vai trò Người phát ngôn chính của thí nghiệm quốc tế T2K và hiện là Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo/Tài nguyên của dự án Hyper - Kamiokande, một trong những chương trình vật lý hạt lớn nhất thế giới.
* Trong quá trình đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam, đâu là thách thức lớn nhất mà GS và các cộng sự gặp phải?
- Thách thức lớn nhất là duy trì tính liên tục và ổn định trong đào tạo, đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid-19. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo, chương trình trao đổi mỗi năm là điều không hề đơn giản. Ngoài ra, hạn chế về ngân sách nghiên cứu cũng là
rào cản. Nhưng nhờ tinh thần kiên trì, tinh thần cộng tác và đam mê của các nhà nghiên cứu - đặc biệt là TS Cao Văn Sơn và GS Yuichi Oyama, chúng tôi đã vượt qua được những khó khăn ban đầu.
Cơ hội bứt phá từ khoa học neutrino
* GS có tin tưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino sẽ góp mặt trong những dự án quốc tế lớn như Hyper - Kamiokande hay DUNE trong tương lai?
- Tôi hoàn toàn tin tưởng. Nhóm có thể góp phần thực chất vào các dự án lớn như Hyper - Kamiokande (Nhật Bản) và DUNE (Hoa Kỳ), đặc biệt ở các mảng như phân tích dữ liệu, mô phỏng và phát triển máy dò. Sự kết nối hiện tại với T2K chính là bệ phóng cho những bước hợp tác xa hơn.
* Ngoài neutrino, GS kỳ vọng IFIRSE sẽ mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực nào khác?
- Cá nhân tôi rất quan tâm đến vật chất tối, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Tôi hy vọng ICISE sẽ tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực này, cũng như các ngành khoa học cơ bản khác như toán học, sinh học, trí tuệ nhân tạo... Sự đa ngành, liên lĩnh vực chính là chìa khóa thúc đẩy tiến bộ khoa học hiện đại.
Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE làm việc với đồng nghiệp ở KEK (Nhật Bản) ở khu vực dẫn đường chùm tia proton năng lượng cao với các hệ nam châm siêu dẫn chuyên dụng. Ảnh: Cao Sơn
GS có lời khuyên nào với sinh viên Việt Nam không, nhất là với vật lý hạt, lĩnh vực vốn được coi là khó và ít ứng dụng?
- Tôi hiểu rằng nhiều người e ngại vật lý hạt vì nó trừu tượng và khó ứng dụng trực tiếp. Tuy nhiên, chính vì vậy mà lĩnh vực này thử thách trí tuệ và nuôi dưỡng đam mê khám phá. Ở Nhật Bản, chúng tôi thậm chí đã sử dụng manga (truyện tranh) để giới thiệu vật lý neutrino tới học sinh, giúp họ dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Tôi cũng khuyến khích các sinh viên Việt Nam nên tham gia các chương trình trao đổi, trại hè nghiên cứu tại Nhật Bản, để học hỏi, giao lưu với bạn bè quốc tế và nuôi dưỡng ước mơ khoa học.
* Theo GS, yếu tố cốt lõi để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học toàn cầu là gì?
- Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học cơ bản và đào tạo sau đại học, đặc biệt là bậc tiến sĩ và sau tiến sĩ. Ngoài ra, cần có chiến lược hỗ trợ lâu dài cho các nhóm nghiên cứu, không chỉ trong lĩnh vực neutrino mà cả các ngành như trí tuệ nhân tạo, vũ trụ học, công nghệ lượng tử... Chỉ khi xây dựng được hạ tầng nhân lực và học thuật bền vững, Việt Nam mới có thể đóng góp tích cực và hiệu quả vào các chương trình quốc tế.
* Cuối cùng, GS muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam nói chung và các bạn trẻ yêu khoa học ở tỉnh Gia Lai nói riêng?
- Tôi tin tưởng sâu sắc vào tiềm năng của Việt Nam trong lĩnh vực neutrino và khoa học cơ bản. Tôi thấy các bạn trẻ tại đây có tinh thần học hỏi, động lực lớn và khả năng thích ứng rất tốt. Nghiên cứu neutrino là hành trình dài, không có con đường tắt. Nhưng nếu bạn có đam mê bền bỉ, tư duy hợp tác quốc tế thì chắc chắn sẽ tiến rất xa. Tôi hy vọng thế hệ trẻ Việt Nam, trong đó có tỉnh Gia Lai sẽ dấn thân mạnh mẽ hơn nữa vào khoa học cơ bản, dẫn đầu trong việc khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ.
* Xin trân trọng cảm ơn GS!
Sáng 17.7.2017, lễ ký kết và khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino Việt Nam (IFIRSE - ICISE) đã diễn ra. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về Vật lý Neutrino, dưới sự hỗ trợ của các nhà khoa học Nhật Bản, do GS Tsuyoshi Nakaya - phát ngôn viên thí nghiệm T2K làm trưởng nhóm.
Từ năm 2017, nhóm chính thức tham gia thí nghiệm quốc tế T2K và từ 2021 là thành viên của Super-Kamiokande - hai dự án nổi bật trong lĩnh vực neutrino, từng đoạt giải Nobel (năm 2015) và giải Đột phá (năm 2016). Việc gia nhập hai thí nghiệm này là một vinh dự lớn cho khoa học Việt Nam.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu tham gia vận hành thí nghiệm T2K và Super-Kamiokande. Nhóm phụ trách vận hành và xử lý số liệu hệ thống máy dò liên quan đến an toàn hạt nhân cho hệ thống máy ở trung tâm máy gia tốc J-PARC dùng để tạo ra chùm tia neutrino. Nhóm cũng phát triển phòng thí nghiệm neutrino tập trung vào các loại cảm ứng sensor cực nhạy có khả năng phát hiện ánh sáng cực yếu. Các ứng dụng của các loại cảm ứng này cho vật lý hạt, lượng tử và các ứng dụng thực tế khác đang được triển khai.
Đáng chú ý, với hỗ trợ của các GS hàng đầu Nhật Bản, nhóm đã tổ chức thành công 9 lớp học quốc tế neutrino từ năm 2017 và bốn trại huấn luyện phần cứng từ năm 2022; tổ chức thành công các hội nghị và hội thảo về neutrino quốc tế ngay tại ICISE…
(GLO)- Từ ngày 15-11, Bắc Kinh sẽ cấm hoạt động bay bằng thiết bị bay không người lái (drone) trên toàn thành phố, đồng thời cấm sở hữu, lưu giữ, vận chuyển hoặc mang drone và các bộ phận cốt lõi vào địa bàn, trừ những trường hợp được pháp luật cho phép.
(GLO)- Ngày 11-9, Ban Thanh niên Công an tỉnh Gia Lai phối hợp các đơn vị trao tặng 900 sim điện thoại nhằm hỗ trợ đăng ký, kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức độ 2 cho người dân các xã Chơ Long, Chư Krey, Pờ Tó, Đăk Song, Ia Sao, Phú Thiện.
(GLO)- Năm Lượng tử Gia Lai 2026 không chỉ mở rộng kết nối giữa Gia Lai với các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp trong nước và quốc tế, mà còn đặt ra câu chuyện dài hạn về phát triển nguồn nhân lực, đưa nghiên cứu đến gần hơn với thực tiễn và hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
(GLO)- Tháng 9-2026 hứa hẹn mang đến nhiều cơ hội thú vị cho người yêu thiên văn khi có thể quan sát 5 hành tinh bằng mắt thường cùng Trăng Thu hoạch và một số hiện tượng hiếm gặp khác.
(GLO)- Starlink đã được cấp phép cung cấp dịch vụ Internet vệ tinh tại Việt Nam. Người dân, tổ chức có nhu cầu sử dụng cần đăng ký thuê bao với doanh nghiệp được cấp phép, đồng thời sử dụng thiết bị đầu cuối đáp ứng các quy định về viễn thông, tần số vô tuyến điện.
(GLO)- Bệnh viện Bình Dân (TP. Hồ Chí Minh) vừa ra mắt sách chuyên khảo “Phẫu thuật robot cơ bản”, hệ thống hóa kiến thức từ lý thuyết đến thực hành, đồng thời đúc kết kinh nghiệm sau 10 năm bệnh viện tiên phong triển khai phẫu thuật robot cho người lớn tại Việt Nam.
(GLO)- Ngày 11-9, tại Gia Lai, Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp (V03) phối hợp với Công an tỉnh Gia Lai tổ chức Hội thảo khoa học cấp Bộ với chủ đề “Chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật và bảo đảm trật tự, an toàn giao thông”.
(GLO)- Sáng 10-9, UBND phường An Phú (tỉnh Gia Lai) phối hợp với Viettel Gia Lai tổ chức lễ ký kết thỏa thuận hợp tác về chuyển đổi số giai đoạn 2026-2030.
(GLO)- Từ ngày 5-9-2026, Thông tư 56/2026/TT-BKHCN có hiệu lực, đặt ra quy tắc 85-15% khi xem xét nhập khẩu một số máy móc, thiết bị đã qua sử dụng vượt giới hạn tuổi. Doanh nghiệp cần đáp ứng đồng thời các điều kiện về công suất, hiệu suất và mức tiêu hao theo quy định.
(GLO)- Apple đã công bố giá bán iPhone Duo tại Việt Nam, trong đó phiên bản dung lượng 2 TB có giá 103,999 triệu đồng, đưa mẫu điện thoại gập đầu tiên của hãng vượt mốc 100 triệu đồng và trở thành iPhone có giá niêm yết cao nhất tại thị trường Việt Nam.
(GLO)- Drone đang mở thêm hướng đi cho logistics Việt Nam, trong bối cảnh kinh tế tầm thấp được dự báo có thể đạt 10 tỷ USD vào năm 2035. Tuy nhiên, đây là quy mô của cả hệ sinh thái, không riêng thị trường giao hàng bằng drone.
(GLO)- Đồng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quá trình mở rộng lưới điện, xây dựng trung tâm dữ liệu và phát triển các công nghệ phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI). Nhu cầu tăng nhanh trong khi nguồn cung khai thác gặp nhiều trở ngại đang đẩy thị trường đồng vào cuộc đua ngày càng gay gắt.
(GLO)- Những video ngắn với hình ảnh bắt mắt, âm thanh sinh động, nhân vật do AI tạo ra đang thu hút trẻ em tại Gia Lai. Giữa dòng nội dung số liên tục thay đổi, việc giúp trẻ sử dụng thời gian hợp lý, biết chọn lọc và phân biệt thật, giả trở thành bài toán của mỗi gia đình.
(GLO)- Những vệt trắng kéo dài phía sau máy bay, thường thấy trên bầu trời, là các vệt ngưng tụ hình thành từ hơi nước trong khí thải động cơ. Trong một số điều kiện khí quyển, những vệt này có thể tồn tại lâu, lan rộng và góp phần làm Trái Đất nóng lên.
(GLO)- Từ ngày 15-10-2026, công chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý và viên chức trực tiếp tiếp xúc, giải quyết công việc trong 11 nhóm vị trí thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ tại chính quyền địa phương sẽ phải định kỳ chuyển đổi vị trí công tác, với thời hạn từ đủ 2-5 năm.
(GLO)- Chuyển đổi số đang từng bước đổi mới phương thức lãnh đạo, điều hành trong các cơ quan Đảng tỉnh Gia Lai, tạo nền tảng chuyển từ “số hóa công việc” sang “lãnh đạo, điều hành dựa trên dữ liệu”.
(GLO)- Sáng 7-9, tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE, phường Quy Nhơn Nam, tỉnh Gia Lai), Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam phối hợp với các đối tác trong và ngoài nước tổ chức Trường học Việt Nam về quan sát Trái Đất lần thứ 6.
(GLO)- OpenAI và nhà sáng lập Sam Altman đang đối mặt với 30 vụ kiện mới liên quan vụ xả súng tại Trường Trung học Tumbler Ridge ở tỉnh British Columbia, Canada, hồi tháng 2-2026.
