(GLO)- Với tầm ảnh hưởng quốc tế, Giáo sư Tsuyoshi Nakaya (Đại học Kyoto, Nhật Bản) đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại Viện Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) thuộc Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE).
Nhân chuyến công tác tại Hội nghị quốc tế Vật lý Neutrino 2025, diễn ra từ ngày 22 - 25.7 tại ICISE (phường Quy Nhơn Nam), GS Tsuyoshi Nakaya có cuộc trò chuyện cùng Báo Gia Lai, chia sẻ những kỳ vọng, tâm huyết và vai trò của mình trong hành trình đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học đầy tiềm năng tại Việt Nam.
Việt Nam - “mảnh đất màu mỡ” cho khoa học cơ bản phát triển
GS Tsuyoshi Nakaya (thứ ba từ trái sang) tham gia lễ khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Ảnh: ICISE
- Tôi luôn tin rằng châu Á sẽ là trụ cột khoa học thứ ba của thế giới, bên cạnh Mỹ và châu Âu. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi bật lên với tốc độ phát triển ấn tượng, đặc biệt trong khoa học cơ bản.
Tôi thật sự bị thuyết phục bởi tinh thần tiên phong và niềm đam mê mãnh liệt của các nhà khoa học trẻ Việt Nam, tiêu biểu như TS Cao Văn Sơn và
TS Nguyễn Thị Hồng Vân. Cùng với đó là sự hỗ trợ tận tâm từ ICISE và bầu không khí học thuật đáng quý tại Quy Nhơn. Tất cả tạo nên môi trường lý tưởng để bắt đầu một chặng đường mới.
* Với nhóm nghiên cứu tại IFIRSE, ông đã có nhiều hỗ trợ tích cực…
- Tại đây, tôi tập trung vào 3 mảng chính: Thứ nhất, tôi kết nối và mời các chuyên gia hàng đầu Nhật Bản đến Việt Nam giảng dạy và đào tạo. Những người như GS Yuichi Oyama, GS Makoto Miura và GS Atsumu Suzuki đều là những cộng sự dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực neutrino. Thứ hai, tôi tìm kiếm nguồn tài trợ từ Nhật Bản, cả về tài chính và thiết bị thực nghiệm. Thứ ba, tôi xây dựng mạng lưới quốc tế, mời các nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam sang Nhật Bản thực tập, tham gia các nhóm nghiên cứu lớn.
Ghi nhận quốc tế dành cho nhóm nghiên cứu trẻ Việt Nam
* Đánh giá của GS về những đóng góp của nhóm Vật lý Neutrino tại IFIRSE cho các dự án quốc tế như T2K hay Super - Kamiokande?
- Rất ấn tượng. Nhóm đã phát triển một thiết bị giám sát chùm tia neutrino mới, một đóng góp có giá trị và mang tính độc đáo. Trong khi nhóm vận hành chùm tia trong T2K có quy mô tương đối nhỏ và ít cộng tác viên quốc tế, sự hiện diện của nhóm Việt Nam là rất nổi bật. Ngoài ra, họ còn tham gia vận hành chùm tia Neutrino T2K, hỗ trợ hiệu chuẩn máy dò Super - Kamiokande, những nhiệm vụ không hề dễ dàng, đòi hỏi độ chính xác và hiểu biết sâu sắc. Tôi đánh giá cao chất lượng và tinh thần hợp tác của họ.
*GS có định hướng nào để nhóm nghiên cứu phát triển trong tương lai?
GS Tsuyoshi Nakaya. Ảnh: Trọng Lợi
- Tôi có 3 đề xuất: Tiếp tục phát triển năng lực sản xuất và giám sát chùm neutrino, vốn là thế mạnh hiện tại; mở rộng sang mô phỏng tương tác neutrino - hạt nhân - công việc quan trọng và hoàn toàn có thể thực hiện từ xa từ Việt Nam; tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ máy dò. Các công trình này không chỉ phục vụ vật lý hạt mà còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực khác như đo bức xạ, y học hình ảnh hay khoa học vật liệu.
Là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực neutrino và vật lý hạt cơ bản, GS Tsuyoshi Nakaya từng giữ vai trò Người phát ngôn chính của thí nghiệm quốc tế T2K và hiện là Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo/Tài nguyên của dự án Hyper - Kamiokande, một trong những chương trình vật lý hạt lớn nhất thế giới.
* Trong quá trình đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam, đâu là thách thức lớn nhất mà GS và các cộng sự gặp phải?
- Thách thức lớn nhất là duy trì tính liên tục và ổn định trong đào tạo, đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid-19. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo, chương trình trao đổi mỗi năm là điều không hề đơn giản. Ngoài ra, hạn chế về ngân sách nghiên cứu cũng là
rào cản. Nhưng nhờ tinh thần kiên trì, tinh thần cộng tác và đam mê của các nhà nghiên cứu - đặc biệt là TS Cao Văn Sơn và GS Yuichi Oyama, chúng tôi đã vượt qua được những khó khăn ban đầu.
Cơ hội bứt phá từ khoa học neutrino
* GS có tin tưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino sẽ góp mặt trong những dự án quốc tế lớn như Hyper - Kamiokande hay DUNE trong tương lai?
- Tôi hoàn toàn tin tưởng. Nhóm có thể góp phần thực chất vào các dự án lớn như Hyper - Kamiokande (Nhật Bản) và DUNE (Hoa Kỳ), đặc biệt ở các mảng như phân tích dữ liệu, mô phỏng và phát triển máy dò. Sự kết nối hiện tại với T2K chính là bệ phóng cho những bước hợp tác xa hơn.
* Ngoài neutrino, GS kỳ vọng IFIRSE sẽ mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực nào khác?
- Cá nhân tôi rất quan tâm đến vật chất tối, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Tôi hy vọng ICISE sẽ tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực này, cũng như các ngành khoa học cơ bản khác như toán học, sinh học, trí tuệ nhân tạo... Sự đa ngành, liên lĩnh vực chính là chìa khóa thúc đẩy tiến bộ khoa học hiện đại.
Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE làm việc với đồng nghiệp ở KEK (Nhật Bản) ở khu vực dẫn đường chùm tia proton năng lượng cao với các hệ nam châm siêu dẫn chuyên dụng. Ảnh: Cao Sơn
GS có lời khuyên nào với sinh viên Việt Nam không, nhất là với vật lý hạt, lĩnh vực vốn được coi là khó và ít ứng dụng?
- Tôi hiểu rằng nhiều người e ngại vật lý hạt vì nó trừu tượng và khó ứng dụng trực tiếp. Tuy nhiên, chính vì vậy mà lĩnh vực này thử thách trí tuệ và nuôi dưỡng đam mê khám phá. Ở Nhật Bản, chúng tôi thậm chí đã sử dụng manga (truyện tranh) để giới thiệu vật lý neutrino tới học sinh, giúp họ dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Tôi cũng khuyến khích các sinh viên Việt Nam nên tham gia các chương trình trao đổi, trại hè nghiên cứu tại Nhật Bản, để học hỏi, giao lưu với bạn bè quốc tế và nuôi dưỡng ước mơ khoa học.
* Theo GS, yếu tố cốt lõi để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học toàn cầu là gì?
- Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học cơ bản và đào tạo sau đại học, đặc biệt là bậc tiến sĩ và sau tiến sĩ. Ngoài ra, cần có chiến lược hỗ trợ lâu dài cho các nhóm nghiên cứu, không chỉ trong lĩnh vực neutrino mà cả các ngành như trí tuệ nhân tạo, vũ trụ học, công nghệ lượng tử... Chỉ khi xây dựng được hạ tầng nhân lực và học thuật bền vững, Việt Nam mới có thể đóng góp tích cực và hiệu quả vào các chương trình quốc tế.
* Cuối cùng, GS muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam nói chung và các bạn trẻ yêu khoa học ở tỉnh Gia Lai nói riêng?
- Tôi tin tưởng sâu sắc vào tiềm năng của Việt Nam trong lĩnh vực neutrino và khoa học cơ bản. Tôi thấy các bạn trẻ tại đây có tinh thần học hỏi, động lực lớn và khả năng thích ứng rất tốt. Nghiên cứu neutrino là hành trình dài, không có con đường tắt. Nhưng nếu bạn có đam mê bền bỉ, tư duy hợp tác quốc tế thì chắc chắn sẽ tiến rất xa. Tôi hy vọng thế hệ trẻ Việt Nam, trong đó có tỉnh Gia Lai sẽ dấn thân mạnh mẽ hơn nữa vào khoa học cơ bản, dẫn đầu trong việc khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ.
* Xin trân trọng cảm ơn GS!
Sáng 17.7.2017, lễ ký kết và khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino Việt Nam (IFIRSE - ICISE) đã diễn ra. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về Vật lý Neutrino, dưới sự hỗ trợ của các nhà khoa học Nhật Bản, do GS Tsuyoshi Nakaya - phát ngôn viên thí nghiệm T2K làm trưởng nhóm.
Từ năm 2017, nhóm chính thức tham gia thí nghiệm quốc tế T2K và từ 2021 là thành viên của Super-Kamiokande - hai dự án nổi bật trong lĩnh vực neutrino, từng đoạt giải Nobel (năm 2015) và giải Đột phá (năm 2016). Việc gia nhập hai thí nghiệm này là một vinh dự lớn cho khoa học Việt Nam.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu tham gia vận hành thí nghiệm T2K và Super-Kamiokande. Nhóm phụ trách vận hành và xử lý số liệu hệ thống máy dò liên quan đến an toàn hạt nhân cho hệ thống máy ở trung tâm máy gia tốc J-PARC dùng để tạo ra chùm tia neutrino. Nhóm cũng phát triển phòng thí nghiệm neutrino tập trung vào các loại cảm ứng sensor cực nhạy có khả năng phát hiện ánh sáng cực yếu. Các ứng dụng của các loại cảm ứng này cho vật lý hạt, lượng tử và các ứng dụng thực tế khác đang được triển khai.
Đáng chú ý, với hỗ trợ của các GS hàng đầu Nhật Bản, nhóm đã tổ chức thành công 9 lớp học quốc tế neutrino từ năm 2017 và bốn trại huấn luyện phần cứng từ năm 2022; tổ chức thành công các hội nghị và hội thảo về neutrino quốc tế ngay tại ICISE…
(GLO)- Ngày 5-3, Hội LHPN xã Ia Pia (tỉnh Gia Lai) đã tổ chức ra mắt mô hình “Gia đình số”. Đây là mô hình điểm đầu tiên trên địa bàn, thu hút 51 hội viên ở 24 thôn, làng tham gia.
(GLO)- Grab Việt Nam chính thức mở rộng dịch vụ đến 34 tỉnh, thành trên cả nước, tiếp tục tăng độ phủ sóng dịch vụ và khẳng định tham vọng giữ vững vị thế siêu ứng dụng dẫn đầu thị trường.
(GLO)- Singapore sẽ đào tạo 100.000 lao động về trí tuệ nhân tạo và mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong doanh nghiệp và các ngành nghề trong tương lai gần.
(GLO)- Apple vừa đồng loạt nâng cấp MacBook Pro và MacBook Air với chip M5 - chip mạnh nhất từ trước đến nay. Thiết bị cho đặt trước từ ngày 4-3 và giao hàng từ 11-3.
(GLO)- Mỹ xem xét áp đặt hạn mức (trần) đối với số lượng bộ chất bán dẫn (chip) tăng tốc trí tuệ nhân tạo mà Nvidia có thể xuất khẩu cho mỗi khách hàng tại Trung Quốc, nhằm thắt chặt hơn nữa con đường trở lại thị trường tỷ dân Trung Quốc của "gã khổng lồ" bán dẫn Mỹ.
(GLO)- iPhone 17e, mẫu iPhone giá rẻ mới nhất của Apple gây bất ngờ khi sở hữu cấu hình mạnh mẽ với chip A19, camera 48MP và dung lượng lưu trữ khởi điểm tăng gấp đôi so với “người tiền nhiệm”.
(GLO)- Giữa tháng 2 vừa qua, Cuộc thi Hackathon Quốc tế về tính toán lượng tử chính thức khởi động tại Hà Nội, mở đầu cho chuỗi hoạt động dự kiến kéo dài trong năm 2026. Gia Lai tham gia chương trình với vai trò địa phương phối hợp tổ chức.
(GLO)- Theo Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, có hiệu lực từ ngày 1-3-2026, nội dung do AI tạo ra phải gắn nhãn nhận biết để phân biệt với nội dung thật. Điều này góp phần hạn chế giả mạo, deepfake và bảo vệ người dùng trên môi trường số.
(GLO)- Đó là tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng mạng xã hội Truth Social. Về phía Anthropic cho biết sẽ kiện Chính phủ Mỹ ra tòa nếu lệnh cấm trên được áp dụng.
Liên minh châu Âu yêu cầu các smartphone như iPhone và Galaxy phải dùng pin tháo rời từ năm 2027, dẫn đến thay đổi thiết kế, thị trường và thói quen sử dụng.
(GLO)- Trong giai đoạn 2026-2030, Việt Nam sẽ đầu tư xây dựng, nâng cấp và vận hành hiệu quả hệ thống gồm 9 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung phục vụ các công nghệ chiến lược.
(GLO)- Privacy Display là một trong những tính năng nổi bật trên Samsung Galaxy S26 Ultra. Lần đầu xuất hiện trên thiết bị di động, công nghệ này thay thế vai trò của miếng dán chống nhìn trộm, giúp màn hình tối dần khi nhìn nghiêng.
(GLO)- Apple sẽ chuyển một phần hoạt động sản xuất máy tính để bàn Mac Mini từ châu Á sang Mỹ. Động thái này được đưa ra sau nhiều áp lực từ Tổng thống Donald Trump nhằm tăng cường sản xuất trong nước.
Theo Samsung, Galaxy S26 Ultra được trang bị chip Snapdragon 8 Elite Gen 5 dành cho Galaxy, mang lại hiệu năng xử lý thần kinh (NPU) được cải thiện 39% so với thế hệ tiền nhiệm.
(GLO)- Nhằm giúp người dùng hạn chế mất tài khoản và thông tin thanh toán trên thiết bị, bắt đầu từ phiên bản iOS 26.4, Apple sẽ tự động bật tính năng bảo vệ thiết bị khi bị đánh cắp (Stolen Device Protection) trên iPhone.
(GLO)- Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số quốc gia, tỉnh Gia Lai đã chủ động triển khai nhiều chương trình, kế hoạch, hoạt động… tạo được chuyển biến rõ nét, lan tỏa từ điều hành chính quyền đến phát triển kinh tế - xã hội; được người dân đón nhận, hưởng ứng nhiệt tình.
(GLO)- Một nhiệm vụ trọng tâm trong chương trình công tác năm 2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nghiên cứu giải pháp kỹ thuật để liên kết, tích hợp các dịch vụ mạng xã hội với VNeID.
(GLO)- Theo báo cáo của Kaspersky, mã độc Keenadu không chỉ xuất hiện trong các ứng dụng tải về từ cửa hàng ứng dụng mà còn có thể được nhúng trực tiếp vào ứng dụng hệ thống. Đáng lo ngại hơn, một số thiết bị mới đã được phát hiện có sẵn Keenadu ngay trong firmware.
