(GLO)- Với tầm ảnh hưởng quốc tế, Giáo sư Tsuyoshi Nakaya (Đại học Kyoto, Nhật Bản) đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại Viện Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) thuộc Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE).
Nhân chuyến công tác tại Hội nghị quốc tế Vật lý Neutrino 2025, diễn ra từ ngày 22 - 25.7 tại ICISE (phường Quy Nhơn Nam), GS Tsuyoshi Nakaya có cuộc trò chuyện cùng Báo Gia Lai, chia sẻ những kỳ vọng, tâm huyết và vai trò của mình trong hành trình đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học đầy tiềm năng tại Việt Nam.
Việt Nam - “mảnh đất màu mỡ” cho khoa học cơ bản phát triển
GS Tsuyoshi Nakaya (thứ ba từ trái sang) tham gia lễ khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Ảnh: ICISE
- Tôi luôn tin rằng châu Á sẽ là trụ cột khoa học thứ ba của thế giới, bên cạnh Mỹ và châu Âu. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi bật lên với tốc độ phát triển ấn tượng, đặc biệt trong khoa học cơ bản.
Tôi thật sự bị thuyết phục bởi tinh thần tiên phong và niềm đam mê mãnh liệt của các nhà khoa học trẻ Việt Nam, tiêu biểu như TS Cao Văn Sơn và
TS Nguyễn Thị Hồng Vân. Cùng với đó là sự hỗ trợ tận tâm từ ICISE và bầu không khí học thuật đáng quý tại Quy Nhơn. Tất cả tạo nên môi trường lý tưởng để bắt đầu một chặng đường mới.
* Với nhóm nghiên cứu tại IFIRSE, ông đã có nhiều hỗ trợ tích cực…
- Tại đây, tôi tập trung vào 3 mảng chính: Thứ nhất, tôi kết nối và mời các chuyên gia hàng đầu Nhật Bản đến Việt Nam giảng dạy và đào tạo. Những người như GS Yuichi Oyama, GS Makoto Miura và GS Atsumu Suzuki đều là những cộng sự dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực neutrino. Thứ hai, tôi tìm kiếm nguồn tài trợ từ Nhật Bản, cả về tài chính và thiết bị thực nghiệm. Thứ ba, tôi xây dựng mạng lưới quốc tế, mời các nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam sang Nhật Bản thực tập, tham gia các nhóm nghiên cứu lớn.
Ghi nhận quốc tế dành cho nhóm nghiên cứu trẻ Việt Nam
* Đánh giá của GS về những đóng góp của nhóm Vật lý Neutrino tại IFIRSE cho các dự án quốc tế như T2K hay Super - Kamiokande?
- Rất ấn tượng. Nhóm đã phát triển một thiết bị giám sát chùm tia neutrino mới, một đóng góp có giá trị và mang tính độc đáo. Trong khi nhóm vận hành chùm tia trong T2K có quy mô tương đối nhỏ và ít cộng tác viên quốc tế, sự hiện diện của nhóm Việt Nam là rất nổi bật. Ngoài ra, họ còn tham gia vận hành chùm tia Neutrino T2K, hỗ trợ hiệu chuẩn máy dò Super - Kamiokande, những nhiệm vụ không hề dễ dàng, đòi hỏi độ chính xác và hiểu biết sâu sắc. Tôi đánh giá cao chất lượng và tinh thần hợp tác của họ.
*GS có định hướng nào để nhóm nghiên cứu phát triển trong tương lai?
GS Tsuyoshi Nakaya. Ảnh: Trọng Lợi
- Tôi có 3 đề xuất: Tiếp tục phát triển năng lực sản xuất và giám sát chùm neutrino, vốn là thế mạnh hiện tại; mở rộng sang mô phỏng tương tác neutrino - hạt nhân - công việc quan trọng và hoàn toàn có thể thực hiện từ xa từ Việt Nam; tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ máy dò. Các công trình này không chỉ phục vụ vật lý hạt mà còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực khác như đo bức xạ, y học hình ảnh hay khoa học vật liệu.
Là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực neutrino và vật lý hạt cơ bản, GS Tsuyoshi Nakaya từng giữ vai trò Người phát ngôn chính của thí nghiệm quốc tế T2K và hiện là Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo/Tài nguyên của dự án Hyper - Kamiokande, một trong những chương trình vật lý hạt lớn nhất thế giới.
* Trong quá trình đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam, đâu là thách thức lớn nhất mà GS và các cộng sự gặp phải?
- Thách thức lớn nhất là duy trì tính liên tục và ổn định trong đào tạo, đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid-19. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo, chương trình trao đổi mỗi năm là điều không hề đơn giản. Ngoài ra, hạn chế về ngân sách nghiên cứu cũng là
rào cản. Nhưng nhờ tinh thần kiên trì, tinh thần cộng tác và đam mê của các nhà nghiên cứu - đặc biệt là TS Cao Văn Sơn và GS Yuichi Oyama, chúng tôi đã vượt qua được những khó khăn ban đầu.
Cơ hội bứt phá từ khoa học neutrino
* GS có tin tưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino sẽ góp mặt trong những dự án quốc tế lớn như Hyper - Kamiokande hay DUNE trong tương lai?
- Tôi hoàn toàn tin tưởng. Nhóm có thể góp phần thực chất vào các dự án lớn như Hyper - Kamiokande (Nhật Bản) và DUNE (Hoa Kỳ), đặc biệt ở các mảng như phân tích dữ liệu, mô phỏng và phát triển máy dò. Sự kết nối hiện tại với T2K chính là bệ phóng cho những bước hợp tác xa hơn.
* Ngoài neutrino, GS kỳ vọng IFIRSE sẽ mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực nào khác?
- Cá nhân tôi rất quan tâm đến vật chất tối, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Tôi hy vọng ICISE sẽ tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực này, cũng như các ngành khoa học cơ bản khác như toán học, sinh học, trí tuệ nhân tạo... Sự đa ngành, liên lĩnh vực chính là chìa khóa thúc đẩy tiến bộ khoa học hiện đại.
Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE làm việc với đồng nghiệp ở KEK (Nhật Bản) ở khu vực dẫn đường chùm tia proton năng lượng cao với các hệ nam châm siêu dẫn chuyên dụng. Ảnh: Cao Sơn
GS có lời khuyên nào với sinh viên Việt Nam không, nhất là với vật lý hạt, lĩnh vực vốn được coi là khó và ít ứng dụng?
- Tôi hiểu rằng nhiều người e ngại vật lý hạt vì nó trừu tượng và khó ứng dụng trực tiếp. Tuy nhiên, chính vì vậy mà lĩnh vực này thử thách trí tuệ và nuôi dưỡng đam mê khám phá. Ở Nhật Bản, chúng tôi thậm chí đã sử dụng manga (truyện tranh) để giới thiệu vật lý neutrino tới học sinh, giúp họ dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Tôi cũng khuyến khích các sinh viên Việt Nam nên tham gia các chương trình trao đổi, trại hè nghiên cứu tại Nhật Bản, để học hỏi, giao lưu với bạn bè quốc tế và nuôi dưỡng ước mơ khoa học.
* Theo GS, yếu tố cốt lõi để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học toàn cầu là gì?
- Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học cơ bản và đào tạo sau đại học, đặc biệt là bậc tiến sĩ và sau tiến sĩ. Ngoài ra, cần có chiến lược hỗ trợ lâu dài cho các nhóm nghiên cứu, không chỉ trong lĩnh vực neutrino mà cả các ngành như trí tuệ nhân tạo, vũ trụ học, công nghệ lượng tử... Chỉ khi xây dựng được hạ tầng nhân lực và học thuật bền vững, Việt Nam mới có thể đóng góp tích cực và hiệu quả vào các chương trình quốc tế.
* Cuối cùng, GS muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam nói chung và các bạn trẻ yêu khoa học ở tỉnh Gia Lai nói riêng?
- Tôi tin tưởng sâu sắc vào tiềm năng của Việt Nam trong lĩnh vực neutrino và khoa học cơ bản. Tôi thấy các bạn trẻ tại đây có tinh thần học hỏi, động lực lớn và khả năng thích ứng rất tốt. Nghiên cứu neutrino là hành trình dài, không có con đường tắt. Nhưng nếu bạn có đam mê bền bỉ, tư duy hợp tác quốc tế thì chắc chắn sẽ tiến rất xa. Tôi hy vọng thế hệ trẻ Việt Nam, trong đó có tỉnh Gia Lai sẽ dấn thân mạnh mẽ hơn nữa vào khoa học cơ bản, dẫn đầu trong việc khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ.
* Xin trân trọng cảm ơn GS!
Sáng 17.7.2017, lễ ký kết và khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino Việt Nam (IFIRSE - ICISE) đã diễn ra. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về Vật lý Neutrino, dưới sự hỗ trợ của các nhà khoa học Nhật Bản, do GS Tsuyoshi Nakaya - phát ngôn viên thí nghiệm T2K làm trưởng nhóm.
Từ năm 2017, nhóm chính thức tham gia thí nghiệm quốc tế T2K và từ 2021 là thành viên của Super-Kamiokande - hai dự án nổi bật trong lĩnh vực neutrino, từng đoạt giải Nobel (năm 2015) và giải Đột phá (năm 2016). Việc gia nhập hai thí nghiệm này là một vinh dự lớn cho khoa học Việt Nam.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu tham gia vận hành thí nghiệm T2K và Super-Kamiokande. Nhóm phụ trách vận hành và xử lý số liệu hệ thống máy dò liên quan đến an toàn hạt nhân cho hệ thống máy ở trung tâm máy gia tốc J-PARC dùng để tạo ra chùm tia neutrino. Nhóm cũng phát triển phòng thí nghiệm neutrino tập trung vào các loại cảm ứng sensor cực nhạy có khả năng phát hiện ánh sáng cực yếu. Các ứng dụng của các loại cảm ứng này cho vật lý hạt, lượng tử và các ứng dụng thực tế khác đang được triển khai.
Đáng chú ý, với hỗ trợ của các GS hàng đầu Nhật Bản, nhóm đã tổ chức thành công 9 lớp học quốc tế neutrino từ năm 2017 và bốn trại huấn luyện phần cứng từ năm 2022; tổ chức thành công các hội nghị và hội thảo về neutrino quốc tế ngay tại ICISE…
(GLO)- OpenAI xác nhận đang thử nghiệm hiển thị quảng cáo trong ChatGPT bản miễn phí và gói Go tại Mỹ, riêng các gói Pro, Business, Enterprise, Education vẫn duy trì không quảng cáo. Bước đi này giúp người dùng tăng khả năng tiếp cận công cụ AI tiên tiến mà không phải trả thêm tiền.
(GLO)- Ngày 10-2, Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp với Tỉnh Đoàn và Mobifone Gia Lai tổ chức lớp tập huấn cho các thành viên tổ công nghệ số cộng đồng trên địa bàn tỉnh. Lớp tập huấn được tổ chức bằng hình thức trực tuyến, kết nối đến 135 điểm cầu xã, phường.
(GLO)- NASA vừa thay đổi chính sách lâu đời về những vật dụng được phép mang lên vũ trụ. Theo đó, giờ đây, các phi hành gia có thể mang theo smartphone trong các nhiệm vụ không gian, mở ra cơ hội chụp ảnh, quay video chân thực hơn.
(GLO)- Theo kế hoạch của Cục Đăng kiểm Việt Nam, các trung tâm đăng kiểm sẽ cấp chứng nhận kiểm định bản điện tử, tích hợp mã QR và mức khí thải cho chủ xe từ ngày 1-3.
(GLO)- Một bản firmware tùy chỉnh mang tên Reborn cho Nokia N8 do cộng đồng người hâm mộ thương hiệu Phần Lan phát triển đã giúp N8 có thể hoạt động lại trong năm 2026, ngay cả khi các máy chủ cập nhật chính thức của Nokia đã ngừng hoạt động.
(GLO)- Bằng nhiều cách làm thiết thực, phong trào “Bình dân học vụ số” đang được triển khai rộng khắp trong tỉnh, giúp người dân, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, từng bước hình thành kỹ năng số cơ bản, có thể tham gia vào quá trình xây dựng chính quyền số, xã hội số ngay từ cơ sở.
Các nhà khoa học đã tìm ra lời giải cho hiện tượng chỉ duy nhất thiên hà Tiên Nữ đang tiến về phía Dải Ngân hà, trong khi các thiên hà láng giềng khác lại di chuyển ra xa.
Cơn bão Mặt Trời có thể gây ra tình trạng suy giảm hoặc mất tín hiệu vô tuyến ngay lập tức trên diện rộng ở phần lớn phía Trái Đất được Mặt Trời chiếu sáng tại thời điểm xảy ra bão.
(GLO)- Ngoài sửa lỗi, phiên bản cập nhật mới nhất của VNeID đã bổ sung thêm 5 tính năng mới như tích hợp sổ đỏ, định danh cho trẻ em, hiển thị vé metro, cấp hộ chiếu phổ thông và nâng cấp nhiều dịch vụ công thiết yếu.
(GLO)- Nhóm nghiên cứu của Viện Trí tuệ nhân tạo tổng quát Bắc Kinh (Trung Quốc) đã phát triển hệ thống AI tổng quát đầu tiên trên thế giới được trang bị khả năng kép tự động ra đề và tự động giải đề Toán mang tên TongGeometry.
(GLO)- Nhà hàng robot AI đầu tiên ở Trung Quốc đã chính thức đi vào hoạt động tại TP. Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang). Toàn bộ quy trình từ gọi món, nấu nướng, mang món ra bàn đến vệ sinh đều được tự động hóa hoàn toàn.
(GLO)- Trong bối cảnh diện tích rừng lớn, địa bàn quản lý rộng, lực lượng kiểm lâm ngày càng tinh gọn, việc ứng dụng công nghệ số trong theo dõi diễn biến rừng đã trở thành yêu cầu cấp thiết.
(GLO)- Một nghiên cứu lâm sàng mới đây cho thấy, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể phát hiện chính xác nhiều bệnh tim quan trọng chỉ từ một hình ảnh siêu âm tim, mở ra khả năng mở rộng sàng lọc tim mạch nhanh chóng ra ngoài các phòng siêu âm chuyên sâu.
(GLO)- Samsung trình làng Galaxy Z Flip 7 phiên bản Olympic đặc biệt dành riêng cho Thế vận hội mùa Đông 2026; và tặng gần 3.800 chiếc Galaxy Z Flip 7 cho các vận động viên đến từ 90 quốc gia tham gia thi đấu.
(GLO)- Ngày 28-1, Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và phát triển hệ thống nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức tập huấn hướng dẫn đăng ký bảo hộ và phát triển tài sản trí tuệ cho chủ thể sản xuất, kinh doanh sản phẩm OCOP và sản phẩm nông nghiệp.
(GLO)- Tại triển lãm CES 2026 diễn ra tại Mỹ, Samsung đã gây bất ngờ khi “trình làng” bản thử nghiệm của một thiết bị gập có màn hình phẳng hoàn toàn và không xuất hiện phần nếp gấp lộ rõ mà vẫn thường thấy trên các đời Galaxy Z Fold.
(GLO)- Một thế hệ máy tạo nhịp tim tự cấp điện siêu nhỏ, có kích thước chỉ như một viên thuốc con nhộng vừa được các nhà khoa học Trung Quốc nghiên cứu thành công.
(GLO)- Google đặt mục tiêu giảm bớt áp lực thi cử thông qua việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào giáo dục chuẩn hóa. Giờ đây, học sinh chuẩn bị cho kỳ thi SAT hiện có thể sử dụng Gemini của Google để làm bài kiểm tra thử, phân tích kết quả và cải thiện điểm số cho kỳ thi thật.
(GLO)- Nhật Bản ứng dụng trí tuệ nhân tạo kết hợp xử lý hình ảnh để xác định giới tính gà con từ trong trứng góp phần nâng cao năng suất và tính nhân đạo trong chăn nuôi.
(GLO)- Ban tổ chức Giải thưởng VinFuture vừa chính thức công bố khởi động mùa giải thứ 6 năm 2026 và bắt đầu tiếp nhận đề cử các công trình khoa học - công nghệ từ cộng đồng khoa học trên toàn cầu đến 14 giờ ngày 17-4 (theo giờ Việt Nam).
