(GLO)- Với tầm ảnh hưởng quốc tế, Giáo sư Tsuyoshi Nakaya (Đại học Kyoto, Nhật Bản) đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại Viện Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) thuộc Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE).
Nhân chuyến công tác tại Hội nghị quốc tế Vật lý Neutrino 2025, diễn ra từ ngày 22 - 25.7 tại ICISE (phường Quy Nhơn Nam), GS Tsuyoshi Nakaya có cuộc trò chuyện cùng Báo Gia Lai, chia sẻ những kỳ vọng, tâm huyết và vai trò của mình trong hành trình đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học đầy tiềm năng tại Việt Nam.
Việt Nam - “mảnh đất màu mỡ” cho khoa học cơ bản phát triển
GS Tsuyoshi Nakaya (thứ ba từ trái sang) tham gia lễ khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Ảnh: ICISE
- Tôi luôn tin rằng châu Á sẽ là trụ cột khoa học thứ ba của thế giới, bên cạnh Mỹ và châu Âu. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi bật lên với tốc độ phát triển ấn tượng, đặc biệt trong khoa học cơ bản.
Tôi thật sự bị thuyết phục bởi tinh thần tiên phong và niềm đam mê mãnh liệt của các nhà khoa học trẻ Việt Nam, tiêu biểu như TS Cao Văn Sơn và
TS Nguyễn Thị Hồng Vân. Cùng với đó là sự hỗ trợ tận tâm từ ICISE và bầu không khí học thuật đáng quý tại Quy Nhơn. Tất cả tạo nên môi trường lý tưởng để bắt đầu một chặng đường mới.
* Với nhóm nghiên cứu tại IFIRSE, ông đã có nhiều hỗ trợ tích cực…
- Tại đây, tôi tập trung vào 3 mảng chính: Thứ nhất, tôi kết nối và mời các chuyên gia hàng đầu Nhật Bản đến Việt Nam giảng dạy và đào tạo. Những người như GS Yuichi Oyama, GS Makoto Miura và GS Atsumu Suzuki đều là những cộng sự dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực neutrino. Thứ hai, tôi tìm kiếm nguồn tài trợ từ Nhật Bản, cả về tài chính và thiết bị thực nghiệm. Thứ ba, tôi xây dựng mạng lưới quốc tế, mời các nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam sang Nhật Bản thực tập, tham gia các nhóm nghiên cứu lớn.
Ghi nhận quốc tế dành cho nhóm nghiên cứu trẻ Việt Nam
* Đánh giá của GS về những đóng góp của nhóm Vật lý Neutrino tại IFIRSE cho các dự án quốc tế như T2K hay Super - Kamiokande?
- Rất ấn tượng. Nhóm đã phát triển một thiết bị giám sát chùm tia neutrino mới, một đóng góp có giá trị và mang tính độc đáo. Trong khi nhóm vận hành chùm tia trong T2K có quy mô tương đối nhỏ và ít cộng tác viên quốc tế, sự hiện diện của nhóm Việt Nam là rất nổi bật. Ngoài ra, họ còn tham gia vận hành chùm tia Neutrino T2K, hỗ trợ hiệu chuẩn máy dò Super - Kamiokande, những nhiệm vụ không hề dễ dàng, đòi hỏi độ chính xác và hiểu biết sâu sắc. Tôi đánh giá cao chất lượng và tinh thần hợp tác của họ.
*GS có định hướng nào để nhóm nghiên cứu phát triển trong tương lai?
GS Tsuyoshi Nakaya. Ảnh: Trọng Lợi
- Tôi có 3 đề xuất: Tiếp tục phát triển năng lực sản xuất và giám sát chùm neutrino, vốn là thế mạnh hiện tại; mở rộng sang mô phỏng tương tác neutrino - hạt nhân - công việc quan trọng và hoàn toàn có thể thực hiện từ xa từ Việt Nam; tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ máy dò. Các công trình này không chỉ phục vụ vật lý hạt mà còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực khác như đo bức xạ, y học hình ảnh hay khoa học vật liệu.
Là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực neutrino và vật lý hạt cơ bản, GS Tsuyoshi Nakaya từng giữ vai trò Người phát ngôn chính của thí nghiệm quốc tế T2K và hiện là Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo/Tài nguyên của dự án Hyper - Kamiokande, một trong những chương trình vật lý hạt lớn nhất thế giới.
* Trong quá trình đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam, đâu là thách thức lớn nhất mà GS và các cộng sự gặp phải?
- Thách thức lớn nhất là duy trì tính liên tục và ổn định trong đào tạo, đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid-19. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo, chương trình trao đổi mỗi năm là điều không hề đơn giản. Ngoài ra, hạn chế về ngân sách nghiên cứu cũng là
rào cản. Nhưng nhờ tinh thần kiên trì, tinh thần cộng tác và đam mê của các nhà nghiên cứu - đặc biệt là TS Cao Văn Sơn và GS Yuichi Oyama, chúng tôi đã vượt qua được những khó khăn ban đầu.
Cơ hội bứt phá từ khoa học neutrino
* GS có tin tưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino sẽ góp mặt trong những dự án quốc tế lớn như Hyper - Kamiokande hay DUNE trong tương lai?
- Tôi hoàn toàn tin tưởng. Nhóm có thể góp phần thực chất vào các dự án lớn như Hyper - Kamiokande (Nhật Bản) và DUNE (Hoa Kỳ), đặc biệt ở các mảng như phân tích dữ liệu, mô phỏng và phát triển máy dò. Sự kết nối hiện tại với T2K chính là bệ phóng cho những bước hợp tác xa hơn.
* Ngoài neutrino, GS kỳ vọng IFIRSE sẽ mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực nào khác?
- Cá nhân tôi rất quan tâm đến vật chất tối, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Tôi hy vọng ICISE sẽ tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực này, cũng như các ngành khoa học cơ bản khác như toán học, sinh học, trí tuệ nhân tạo... Sự đa ngành, liên lĩnh vực chính là chìa khóa thúc đẩy tiến bộ khoa học hiện đại.
Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE làm việc với đồng nghiệp ở KEK (Nhật Bản) ở khu vực dẫn đường chùm tia proton năng lượng cao với các hệ nam châm siêu dẫn chuyên dụng. Ảnh: Cao Sơn
GS có lời khuyên nào với sinh viên Việt Nam không, nhất là với vật lý hạt, lĩnh vực vốn được coi là khó và ít ứng dụng?
- Tôi hiểu rằng nhiều người e ngại vật lý hạt vì nó trừu tượng và khó ứng dụng trực tiếp. Tuy nhiên, chính vì vậy mà lĩnh vực này thử thách trí tuệ và nuôi dưỡng đam mê khám phá. Ở Nhật Bản, chúng tôi thậm chí đã sử dụng manga (truyện tranh) để giới thiệu vật lý neutrino tới học sinh, giúp họ dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Tôi cũng khuyến khích các sinh viên Việt Nam nên tham gia các chương trình trao đổi, trại hè nghiên cứu tại Nhật Bản, để học hỏi, giao lưu với bạn bè quốc tế và nuôi dưỡng ước mơ khoa học.
* Theo GS, yếu tố cốt lõi để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học toàn cầu là gì?
- Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học cơ bản và đào tạo sau đại học, đặc biệt là bậc tiến sĩ và sau tiến sĩ. Ngoài ra, cần có chiến lược hỗ trợ lâu dài cho các nhóm nghiên cứu, không chỉ trong lĩnh vực neutrino mà cả các ngành như trí tuệ nhân tạo, vũ trụ học, công nghệ lượng tử... Chỉ khi xây dựng được hạ tầng nhân lực và học thuật bền vững, Việt Nam mới có thể đóng góp tích cực và hiệu quả vào các chương trình quốc tế.
* Cuối cùng, GS muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam nói chung và các bạn trẻ yêu khoa học ở tỉnh Gia Lai nói riêng?
- Tôi tin tưởng sâu sắc vào tiềm năng của Việt Nam trong lĩnh vực neutrino và khoa học cơ bản. Tôi thấy các bạn trẻ tại đây có tinh thần học hỏi, động lực lớn và khả năng thích ứng rất tốt. Nghiên cứu neutrino là hành trình dài, không có con đường tắt. Nhưng nếu bạn có đam mê bền bỉ, tư duy hợp tác quốc tế thì chắc chắn sẽ tiến rất xa. Tôi hy vọng thế hệ trẻ Việt Nam, trong đó có tỉnh Gia Lai sẽ dấn thân mạnh mẽ hơn nữa vào khoa học cơ bản, dẫn đầu trong việc khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ.
* Xin trân trọng cảm ơn GS!
Sáng 17.7.2017, lễ ký kết và khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino Việt Nam (IFIRSE - ICISE) đã diễn ra. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về Vật lý Neutrino, dưới sự hỗ trợ của các nhà khoa học Nhật Bản, do GS Tsuyoshi Nakaya - phát ngôn viên thí nghiệm T2K làm trưởng nhóm.
Từ năm 2017, nhóm chính thức tham gia thí nghiệm quốc tế T2K và từ 2021 là thành viên của Super-Kamiokande - hai dự án nổi bật trong lĩnh vực neutrino, từng đoạt giải Nobel (năm 2015) và giải Đột phá (năm 2016). Việc gia nhập hai thí nghiệm này là một vinh dự lớn cho khoa học Việt Nam.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu tham gia vận hành thí nghiệm T2K và Super-Kamiokande. Nhóm phụ trách vận hành và xử lý số liệu hệ thống máy dò liên quan đến an toàn hạt nhân cho hệ thống máy ở trung tâm máy gia tốc J-PARC dùng để tạo ra chùm tia neutrino. Nhóm cũng phát triển phòng thí nghiệm neutrino tập trung vào các loại cảm ứng sensor cực nhạy có khả năng phát hiện ánh sáng cực yếu. Các ứng dụng của các loại cảm ứng này cho vật lý hạt, lượng tử và các ứng dụng thực tế khác đang được triển khai.
Đáng chú ý, với hỗ trợ của các GS hàng đầu Nhật Bản, nhóm đã tổ chức thành công 9 lớp học quốc tế neutrino từ năm 2017 và bốn trại huấn luyện phần cứng từ năm 2022; tổ chức thành công các hội nghị và hội thảo về neutrino quốc tế ngay tại ICISE…
(GLO)- Tập đoàn công nghệ Trung Quốc Alibaba công bố bộ xử lý trí tuệ nhân tạo (AI) thế hệ mới, đồng thời đặt mục tiêu phát triển các mô hình Qwen với quy mô lên tới 10.000 tỷ tham số và mở rộng mạnh hạ tầng trung tâm dữ liệu trong những năm tới.
(GLO)- Chiều 25-9, Hội đồng Khoa học và Công nghệ chuyên ngành tỉnh Gia Lai tổ chức đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh “Điều tra, phân tích, dự báo và xây dựng các phương án phòng ngừa, đảm bảo an ninh môi trường biển trên địa bàn tỉnh Gia Lai".
(GLO)- Chiều 24-9, UBND phường Hội Phú (tỉnh Gia Lai) phối hợp với Hội LHPN phường tổ chức ra mắt thí điểm mô hình “Gia đình văn hóa số” và “Chi hội số, gia đình số” tại tổ dân phố 4.
(GLO)- Các nhà khoa học phát hiện phần dưới của vỏ Trái Đất bên dưới dãy Apennine đang tách khỏi lớp phía trên và chìm xuống lớp phủ. Quá trình này được xác định là nguyên nhân thúc đẩy hoạt động kiến tạo và địa chấn hiện nay tại khu vực.
(GLO)- Google đang thử nghiệm khả năng đưa chip trí tuệ nhân tạo (AI) lên quỹ đạo, nhằm nghiên cứu một hướng mới cho hạ tầng điện toán, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng của AI ngày càng tăng.
(GLO)- Vietjet sẽ triển khai Internet vệ tinh Starlink trên 120 máy bay trong giai đoạn đầu, cung cấp Wi-Fi tốc độ cao miễn phí cho hành khách. Vậy tín hiệu Internet có thể truyền tới máy bay đang bay ở độ cao hàng chục nghìn mét như thế nào?
(GLO)- Ngày hội đổi mới sáng tạo tỉnh Gia Lai 2026 dự kiến diễn ra ngày 23-10 tại Trung tâm Hội nghị tỉnh (phường Quy Nhơn), quy tụ khoảng 300 đại biểu và 30 gian hàng, tạo không gian kết nối doanh nghiệp, chuyên gia, nhà đầu tư và các dự án khởi nghiệp.
(GLO)- Amazon Kuiper Việt Nam được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp giấy phép thiết lập mạng viễn thông dùng riêng sử dụng đường truyền vệ tinh, phục vụ thử nghiệm và kiểm tra thiết bị đầu cuối được sản xuất tại Việt Nam.
(GLO)- Sự phụ thuộc ngày càng lớn của các lực lượng quân sự vào vệ tinh về liên lạc, định vị, trinh sát và các hoạt động khác khiến các hệ thống trên quỹ đạo có thể trở thành mục tiêu của nhiều phương thức tác chiến.
(GLO)- Chiều 22-9, UBND phường Diên Hồng (tỉnh Gia Lai) tổ chức ra mắt mô hình “Gia đình văn hóa số” tại Tổ dân phố 3 với 20 thành viên. Mô hình gắn xây dựng gia đình văn hóa với ứng dụng công nghệ số, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, an toàn trên không gian mạng.
(GLO)- Ngày 23-9, Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ tỉnh Gia Lai phối hợp cùng UBND xã Kon Gang tổ chức tập huấn sử dụng phần mềm iDesk, ứng dụng AI và kỹ năng an toàn thông tin cho hơn 100 cán bộ, người lao động trên địa bàn xã.
(GLO)- Trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng đóng vị trí quan trọng trong chương trình nghị sự về an ninh quốc tế, trong bối cảnh tốc độ phát triển của các hệ thống AI tiên tiến làm gia tăng những lo ngại về khả năng mất kiểm soát an ninh mạng.
(GLO)- Nhóm tội phạm mạng ShinyHunters tuyên bố đã xâm nhập hệ thống của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI), đánh cắp dữ liệu liên quan đến hàng nghìn nhân viên của cơ quan này. FBI cho biết đang tiến hành điều tra.
(GLO)- Sáng 19-9, tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Quy Nhơn, Viettel Gia Lai phối hợp với Đoàn trường tổ chức giới thiệu giải pháp Viettel Tammi đến cán bộ, giáo viên, học sinh, sinh viên.
(GLO)- Người dùng Gmail trên điện thoại giờ đây có thể sao chép mã xác thực hai yếu tố (2FA) trực tiếp từ danh sách thư, thay vì phải mở email và chọn mã thủ công.
(GLO)- Từ giải quyết thủ tục hành chính, cấp căn cước, định danh điện tử đến tra cứu vi phạm giao thông, nhiều tiện ích được Công an tỉnh Gia Lai đưa lên môi trường số. Đằng sau là quá trình xây dựng, làm sạch, kết nối dữ liệu, cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW, đổi mới quản lý, phục vụ nhân dân.
(GLO)- Qiyuan Robotics - Công ty phát triển trí tuệ nhân tạo hiện thân (embodied AI) dành cho người tiêu dùng thuộc Tập đoàn Công nghệ vật liệu mới Thượng Vĩ của Trung Quốc vừa chính thức mở bán 2 mẫu robot cá nhân Qiyuan Q1 và Qiyuan T1.
(GLO)- Sáng 21-9, hàng loạt người dùng Facebook, Instagram và một số ứng dụng thuộc hệ sinh thái Meta bất ngờ gặp sự cố khi truy cập. Tình trạng này được ghi nhận tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, gây ảnh hưởng đến hoạt động liên lạc, cập nhật thông tin và sử dụng mạng xã hội.
(GLO)- Không gian mạng ngày càng gắn bó mật thiết với đời sống xã hội. Xây dựng môi trường mạng văn minh, an toàn vì thế không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà cần sự chung tay của mỗi người dùng.
(GLO)- OpenAI đang phát triển khả năng tự động ngắt các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), trong bối cảnh ngày càng xuất hiện những lo ngại về khả năng kiểm soát tác nhân AI tự vận hành.
(GLO)- Trung Quốc đã đạt bước tiến ban đầu trong việc phát triển transistor Gate-All-Around (GAA) sử dụng công nghệ quang khắc cực tím sâu (DUV) để phát triển các chip dưới 3 nanomet (nm), trong bối cảnh bị hạn chế tiếp cận thiết bị quang khắc cực tím siêu cao (EUV) tiên tiến.
