(GLO)- Với tầm ảnh hưởng quốc tế, Giáo sư Tsuyoshi Nakaya (Đại học Kyoto, Nhật Bản) đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại Viện Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) thuộc Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE).
Nhân chuyến công tác tại Hội nghị quốc tế Vật lý Neutrino 2025, diễn ra từ ngày 22 - 25.7 tại ICISE (phường Quy Nhơn Nam), GS Tsuyoshi Nakaya có cuộc trò chuyện cùng Báo Gia Lai, chia sẻ những kỳ vọng, tâm huyết và vai trò của mình trong hành trình đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học đầy tiềm năng tại Việt Nam.
Việt Nam - “mảnh đất màu mỡ” cho khoa học cơ bản phát triển
GS Tsuyoshi Nakaya (thứ ba từ trái sang) tham gia lễ khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Ảnh: ICISE
- Tôi luôn tin rằng châu Á sẽ là trụ cột khoa học thứ ba của thế giới, bên cạnh Mỹ và châu Âu. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi bật lên với tốc độ phát triển ấn tượng, đặc biệt trong khoa học cơ bản.
Tôi thật sự bị thuyết phục bởi tinh thần tiên phong và niềm đam mê mãnh liệt của các nhà khoa học trẻ Việt Nam, tiêu biểu như TS Cao Văn Sơn và
TS Nguyễn Thị Hồng Vân. Cùng với đó là sự hỗ trợ tận tâm từ ICISE và bầu không khí học thuật đáng quý tại Quy Nhơn. Tất cả tạo nên môi trường lý tưởng để bắt đầu một chặng đường mới.
* Với nhóm nghiên cứu tại IFIRSE, ông đã có nhiều hỗ trợ tích cực…
- Tại đây, tôi tập trung vào 3 mảng chính: Thứ nhất, tôi kết nối và mời các chuyên gia hàng đầu Nhật Bản đến Việt Nam giảng dạy và đào tạo. Những người như GS Yuichi Oyama, GS Makoto Miura và GS Atsumu Suzuki đều là những cộng sự dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực neutrino. Thứ hai, tôi tìm kiếm nguồn tài trợ từ Nhật Bản, cả về tài chính và thiết bị thực nghiệm. Thứ ba, tôi xây dựng mạng lưới quốc tế, mời các nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam sang Nhật Bản thực tập, tham gia các nhóm nghiên cứu lớn.
Ghi nhận quốc tế dành cho nhóm nghiên cứu trẻ Việt Nam
* Đánh giá của GS về những đóng góp của nhóm Vật lý Neutrino tại IFIRSE cho các dự án quốc tế như T2K hay Super - Kamiokande?
- Rất ấn tượng. Nhóm đã phát triển một thiết bị giám sát chùm tia neutrino mới, một đóng góp có giá trị và mang tính độc đáo. Trong khi nhóm vận hành chùm tia trong T2K có quy mô tương đối nhỏ và ít cộng tác viên quốc tế, sự hiện diện của nhóm Việt Nam là rất nổi bật. Ngoài ra, họ còn tham gia vận hành chùm tia Neutrino T2K, hỗ trợ hiệu chuẩn máy dò Super - Kamiokande, những nhiệm vụ không hề dễ dàng, đòi hỏi độ chính xác và hiểu biết sâu sắc. Tôi đánh giá cao chất lượng và tinh thần hợp tác của họ.
*GS có định hướng nào để nhóm nghiên cứu phát triển trong tương lai?
GS Tsuyoshi Nakaya. Ảnh: Trọng Lợi
- Tôi có 3 đề xuất: Tiếp tục phát triển năng lực sản xuất và giám sát chùm neutrino, vốn là thế mạnh hiện tại; mở rộng sang mô phỏng tương tác neutrino - hạt nhân - công việc quan trọng và hoàn toàn có thể thực hiện từ xa từ Việt Nam; tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ máy dò. Các công trình này không chỉ phục vụ vật lý hạt mà còn có thể ứng dụng trong các lĩnh vực khác như đo bức xạ, y học hình ảnh hay khoa học vật liệu.
Là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực neutrino và vật lý hạt cơ bản, GS Tsuyoshi Nakaya từng giữ vai trò Người phát ngôn chính của thí nghiệm quốc tế T2K và hiện là Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo/Tài nguyên của dự án Hyper - Kamiokande, một trong những chương trình vật lý hạt lớn nhất thế giới.
* Trong quá trình đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam, đâu là thách thức lớn nhất mà GS và các cộng sự gặp phải?
- Thách thức lớn nhất là duy trì tính liên tục và ổn định trong đào tạo, đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid-19. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo, chương trình trao đổi mỗi năm là điều không hề đơn giản. Ngoài ra, hạn chế về ngân sách nghiên cứu cũng là
rào cản. Nhưng nhờ tinh thần kiên trì, tinh thần cộng tác và đam mê của các nhà nghiên cứu - đặc biệt là TS Cao Văn Sơn và GS Yuichi Oyama, chúng tôi đã vượt qua được những khó khăn ban đầu.
Cơ hội bứt phá từ khoa học neutrino
* GS có tin tưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino sẽ góp mặt trong những dự án quốc tế lớn như Hyper - Kamiokande hay DUNE trong tương lai?
- Tôi hoàn toàn tin tưởng. Nhóm có thể góp phần thực chất vào các dự án lớn như Hyper - Kamiokande (Nhật Bản) và DUNE (Hoa Kỳ), đặc biệt ở các mảng như phân tích dữ liệu, mô phỏng và phát triển máy dò. Sự kết nối hiện tại với T2K chính là bệ phóng cho những bước hợp tác xa hơn.
* Ngoài neutrino, GS kỳ vọng IFIRSE sẽ mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực nào khác?
- Cá nhân tôi rất quan tâm đến vật chất tối, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Tôi hy vọng ICISE sẽ tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực này, cũng như các ngành khoa học cơ bản khác như toán học, sinh học, trí tuệ nhân tạo... Sự đa ngành, liên lĩnh vực chính là chìa khóa thúc đẩy tiến bộ khoa học hiện đại.
Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE làm việc với đồng nghiệp ở KEK (Nhật Bản) ở khu vực dẫn đường chùm tia proton năng lượng cao với các hệ nam châm siêu dẫn chuyên dụng. Ảnh: Cao Sơn
GS có lời khuyên nào với sinh viên Việt Nam không, nhất là với vật lý hạt, lĩnh vực vốn được coi là khó và ít ứng dụng?
- Tôi hiểu rằng nhiều người e ngại vật lý hạt vì nó trừu tượng và khó ứng dụng trực tiếp. Tuy nhiên, chính vì vậy mà lĩnh vực này thử thách trí tuệ và nuôi dưỡng đam mê khám phá. Ở Nhật Bản, chúng tôi thậm chí đã sử dụng manga (truyện tranh) để giới thiệu vật lý neutrino tới học sinh, giúp họ dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Tôi cũng khuyến khích các sinh viên Việt Nam nên tham gia các chương trình trao đổi, trại hè nghiên cứu tại Nhật Bản, để học hỏi, giao lưu với bạn bè quốc tế và nuôi dưỡng ước mơ khoa học.
* Theo GS, yếu tố cốt lõi để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khoa học toàn cầu là gì?
- Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học cơ bản và đào tạo sau đại học, đặc biệt là bậc tiến sĩ và sau tiến sĩ. Ngoài ra, cần có chiến lược hỗ trợ lâu dài cho các nhóm nghiên cứu, không chỉ trong lĩnh vực neutrino mà cả các ngành như trí tuệ nhân tạo, vũ trụ học, công nghệ lượng tử... Chỉ khi xây dựng được hạ tầng nhân lực và học thuật bền vững, Việt Nam mới có thể đóng góp tích cực và hiệu quả vào các chương trình quốc tế.
* Cuối cùng, GS muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam nói chung và các bạn trẻ yêu khoa học ở tỉnh Gia Lai nói riêng?
- Tôi tin tưởng sâu sắc vào tiềm năng của Việt Nam trong lĩnh vực neutrino và khoa học cơ bản. Tôi thấy các bạn trẻ tại đây có tinh thần học hỏi, động lực lớn và khả năng thích ứng rất tốt. Nghiên cứu neutrino là hành trình dài, không có con đường tắt. Nhưng nếu bạn có đam mê bền bỉ, tư duy hợp tác quốc tế thì chắc chắn sẽ tiến rất xa. Tôi hy vọng thế hệ trẻ Việt Nam, trong đó có tỉnh Gia Lai sẽ dấn thân mạnh mẽ hơn nữa vào khoa học cơ bản, dẫn đầu trong việc khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ.
* Xin trân trọng cảm ơn GS!
Sáng 17.7.2017, lễ ký kết và khởi động Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino Việt Nam (IFIRSE - ICISE) đã diễn ra. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về Vật lý Neutrino, dưới sự hỗ trợ của các nhà khoa học Nhật Bản, do GS Tsuyoshi Nakaya - phát ngôn viên thí nghiệm T2K làm trưởng nhóm.
Từ năm 2017, nhóm chính thức tham gia thí nghiệm quốc tế T2K và từ 2021 là thành viên của Super-Kamiokande - hai dự án nổi bật trong lĩnh vực neutrino, từng đoạt giải Nobel (năm 2015) và giải Đột phá (năm 2016). Việc gia nhập hai thí nghiệm này là một vinh dự lớn cho khoa học Việt Nam.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu tham gia vận hành thí nghiệm T2K và Super-Kamiokande. Nhóm phụ trách vận hành và xử lý số liệu hệ thống máy dò liên quan đến an toàn hạt nhân cho hệ thống máy ở trung tâm máy gia tốc J-PARC dùng để tạo ra chùm tia neutrino. Nhóm cũng phát triển phòng thí nghiệm neutrino tập trung vào các loại cảm ứng sensor cực nhạy có khả năng phát hiện ánh sáng cực yếu. Các ứng dụng của các loại cảm ứng này cho vật lý hạt, lượng tử và các ứng dụng thực tế khác đang được triển khai.
Đáng chú ý, với hỗ trợ của các GS hàng đầu Nhật Bản, nhóm đã tổ chức thành công 9 lớp học quốc tế neutrino từ năm 2017 và bốn trại huấn luyện phần cứng từ năm 2022; tổ chức thành công các hội nghị và hội thảo về neutrino quốc tế ngay tại ICISE…
(GLO)- Tỉnh Gia Lai đang đẩy mạnh ứng dụng nền tảng số và công nghệ giải trình tự DNA vào quản lý nguồn gien, tạo bước chuyển quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học theo hướng hiện đại, khoa học và hiệu quả hơn.
(GLO)- Tập đoàn FPT vừa bàn giao lô chip nguồn cho công ty điện tử hàng đầu Nhật Bản thông qua Tập đoàn Restar. Đây cũng là lần đầu tiên một doanh nghiệp Việt Nam đưa chip thương mại vào một thị trường khó tính như Nhật Bản.
(GLO)- Ông Yasuhiro Yamane - một nhà báo công nghệ Nhật Bản với hơn 20 năm theo dõi lĩnh vực smartphone và viễn thông – đang sở hữu bộ sưu tập hơn 1.800 chiếc điện thoại di động. Mới đây, ông đã lặn lội sang Hàn Quốc chỉ để mua Galaxy Z TriFold.
(GLO)- Ngày 30-12, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai phối hợp cùng Trường Đại học Quy Nhơn tổ chức hội thảo khoa học “Xây dựng Bộ tiêu chí du lịch xanh gắn với sản phẩm du lịch đặc thù tại Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng”.
(GLO)- Bàn chải đánh răng robot mang tên g.eN của Nhật Bản vừa ra đời, cho phép làm sạch chỉ bằng cách đặt thiết bị vào miệng, không cần thao tác bằng tay.
(GLO)- Ngày 29-12, bà Nguyễn Quỳnh Anh - Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh quốc gia (Bộ Công Thương) đã ký giấy mời gửi Công ty cổ phần Tập đoàn VNG (VNG) để làm việc về việc thu thập, sử dụng thông tin người dùng và cung cấp dịch vụ trên nền tảng Zalo.
(GLO)- Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tại hội nghị triển khai kế hoạch năm 2026 diễn ra vào ngày 26-12, trong năm 2025, Việt Nam đã phủ sóng 5G đạt trên 90% dân số, tốc độ Internet cố định đạt 271,95 Mbps, đưa nước ta vào Top 10 thế giới.
(GLO)- Apple dường như đang thúc ép tất cả người dùng iPhone nâng cấp lên iOS 26 ngay lập tức để có thể nhận được các bản vá bảo mật mới nhất, thay vì duy trì các bản cập nhật bảo mật cho các hệ điều hành cũ.
(GLO)- Sáng 26-12, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Gia Lai tổ chức hội nghị đánh giá kết quả hoạt động năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm tiếp theo.
(GLO)- Zalo-một đại diện Việt Nam-lọt vào Top 10 nền tảng nhắn tin phổ biến nhất thế giới, là dấu mốc quan trọng cho một sản phẩm “Make in Việt Nam” trên bản đồ Internet toàn cầu.
(GLO)- Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Khoa học Tokyo (Nhật Bản) vừa phát hiện ra công nghệ pin natri-ion, nổi bật với 2 ưu điểm chính về dung lượng và tốc độ sạc. Đây được xem là giải pháp thay thế cho pin lithium-ion hiện nay vốn còn nhiều hạn chế.
(GLO)- Tỉnh Gia Lai vừa tổng hợp nhu cầu vốn đầu tư ngân sách trung ương giai đoạn 2026-2030 trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; trong đó có dự án xây dựng Bảo tàng số - Bảo tàng Quang Trung nhằm phục vụ bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
(GLO)- Nga dự định xây dựng 1 nhà máy điện trên Mặt Trăng trong 10 năm tới (2036) nhằm cung cấp năng lượng cho chương trình không gian Mặt Trăng của nước này và trạm nghiên cứu chung Nga - Trung.
(GLO)- Moore Threads - Công ty thiết kế bộ xử lý đồ họa (GPU) của Trung Quốc vừa chính thức giới thiệu 2 dòng chip mới là Huashan (dành cho AI) và c (dành cho đồ họa), với tham vọng soán ngôi các dòng sản phẩm cao cấp từ “gã khổng lồ” Nvidia.
Hệ thống quản lý sản xuất của Jaguar Land Rover; hãng bia lớn nhất Nhật Bản; các sân bay lớn như London Heathrow (Anh), Berlin (Đức) và Brussels (Bỉ) bị tấn công mạng đã gây thiệt hại nghiêm trọng.
(GLO)- Ngày 21-12, tại Trường THPT Trần Quang Diệu, Ban Chỉ đạo phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số xã Ân Tường tổ chức ngày hội Chuyển đổi số và phát động phong trào thi đua xây dựng mô hình “Gia đình số” trên địa bàn xã.
(GLO)- Các nhà khoa học thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ vừa công bố cá và ong Việt Nam nằm trong danh sách hơn 70 loài sinh vật mới được xác định của năm 2025.
Không đạt tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật và môi trường, hơn 740.000 ô tô trong năm nay buộc phải bảo dưỡng, sửa chữa rồi kiểm định lại. Con số này chiếm gần 14% tổng lượng xe đi đăng kiểm, cho thấy “cửa ải” kỹ thuật ngày càng chặt chẽ.
(GLO)- Dự tính, Chính phủ Pháp sẽ trình Quốc hội thảo luận về dự luật cấm trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, đồng thời cấm sử dụng điện thoại di động trong các trường trung học phổ thông vào đầu năm 2026.
