Trong tiến trình triển khai hệ thống Trường Phổ thông Dân tộc nội trú (PTDTNT) liên cấp giai đoạn 2026 - 2027, tỉnh Gia Lai đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về xây dựng đội ngũ nhân lực phục vụ công tác nuôi dưỡng học sinh nội trú tại 7 xã biên giới gồm Ia Dom, Ia Nan, Ia Pnôn, Ia O, Ia Chía, Ia Mơ và Ia Púch.
Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm bảo đảm vận hành đồng bộ các thiết chế giáo dục mới, mà còn là nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược trong thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số, chăm lo an sinh xã hội và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khu vực biên giới.
Trong điều kiện đặc thù của các xã vùng sâu, vùng xa, nơi phần lớn học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số, công tác nuôi dưỡng học sinh nội trú giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một bữa ăn đủ dinh dưỡng, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm không chỉ góp phần nâng cao thể trạng, cải thiện sức khỏe học đường mà còn trực tiếp tác động đến chất lượng học tập, tỷ lệ chuyên cần và sự phát triển toàn diện của học sinh. Vì vậy, xây dựng đội ngũ cấp dưỡng có chuyên môn, kỹ năng và tinh thần trách nhiệm cao phải được xác định là một bộ phận cấu thành quan trọng trong chiến lược phát triển hệ thống trường PTDTNT liên cấp của tỉnh.
Thực trạng nguồn nhân lực và yêu cầu vận hành hệ thống bếp ăn nội trú
Theo khảo sát của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Gia Lai, tại 7 xã biên giới hiện có khoảng 9.419 học sinh, trong đó học sinh dân tộc thiểu số chiếm khoảng 54,65%. Đây là khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, khoảng cách địa lý xa trung tâm, hạ tầng giao thông chưa đồng bộ, khiến nhu cầu học tập và sinh hoạt nội trú ngày càng gia tăng.
Trước yêu cầu thực tiễn đó, Nhà nước đã đầu tư xây dựng 7 trường PTDTNT liên cấp với tổng kinh phí khoảng 1.516 tỷ đồng, quy mô 212 phòng học, đáp ứng nhu cầu học tập cho hơn 7.000 học sinh. Các công trình được đầu tư tương đối đồng bộ với hệ thống lớp học, ký túc xá, nhà ăn, bếp ăn và các hạng mục phụ trợ. Đây là chủ trương lớn, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực biên giới.
Tuy nhiên, bên cạnh sự đầu tư về cơ sở vật chất, bài toán nhân lực phục vụ công tác nuôi dưỡng lại đang bộc lộ nhiều bất cập. Hiện nay, phần lớn các cơ sở giáo dục trên địa bàn vẫn hoạt động theo mô hình bán trú hoặc nội trú chưa hoàn chỉnh. Định mức nhân sự cấp dưỡng chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong khi một bếp ăn phục vụ từ 200-400 học sinh cần tối thiểu từ 3-5 nhân viên chuyên trách thì nhiều trường hiện chỉ bố trí được từ 1-2 lao động hợp đồng thời vụ.
Đáng chú ý, khoảng 80% lực lượng cấp dưỡng là lao động tại chỗ, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thực tế, chưa qua đào tạo bài bản. Chỉ khoảng 25% có chứng chỉ nghề hoặc được bồi dưỡng chuyên môn. Điều này dẫn đến nhiều hạn chế trong tổ chức bếp ăn tập thể như xây dựng khẩu phần dinh dưỡng, chế biến suất ăn số lượng lớn, kiểm soát chi phí, thực hiện quy trình bếp ăn một chiều, kiểm thực ba bước, lưu mẫu thức ăn và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
Không ít cơ sở còn thiếu đồng bộ về thiết bị, khu sơ chế và chế biến chưa tách biệt, hệ thống lưu trữ thực phẩm, xử lý nước thải chưa đạt chuẩn. Những bất cập này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm trong môi trường học đường tập thể.
Có thể thấy, khó khăn hiện nay không đơn thuần là thiếu nhân lực, mà là thiếu đội ngũ cấp dưỡng được đào tạo đúng chuẩn, có kỹ năng nghề nghiệp và khả năng thích ứng với điều kiện đặc thù vùng biên giới. Đây là “điểm nghẽn” cần được tháo gỡ nếu muốn hệ thống trường PTDTNT liên cấp vận hành hiệu quả, ổn định và bền vững.
Đào tạo nhân lực cấp dưỡng - giải pháp căn cơ, lâu dài
Từ thực tiễn nêu trên, việc phát triển nguồn nhân lực cấp dưỡng cần được triển khai theo hướng bài bản, đồng bộ, gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng thực tế.
Trước hết, cần đổi mới mô hình đào tạo theo hướng linh hoạt, thực hành là trọng tâm. Đối tượng tuyển sinh chủ yếu là lao động địa phương, trình độ học vấn không đồng đều nên chương trình đào tạo phải đơn giản, dễ tiếp cận, tăng cường phương pháp “cầm tay chỉ việc”, lấy thực tiễn vận hành bếp ăn làm môi trường học tập chính. Tỷ lệ thực hành cần chiếm trên 70% thời lượng khóa học, tập trung vào kỹ năng chế biến suất ăn tập thể, bảo đảm dinh dưỡng học đường, vệ sinh an toàn thực phẩm và xử lý tình huống thực tế trong môi trường nội trú.
Đặc biệt, mô hình đào tạo tại chỗ ngay trong các bếp ăn trường học cần được ưu tiên triển khai. Đây là cách làm phù hợp với điều kiện vùng biên giới, giúp học viên nhanh chóng hình thành kỹ năng nghề, giảm chi phí đào tạo và tăng khả năng thích nghi sau tuyển dụng. Việc lồng ghép sử dụng nguyên liệu tại địa phương, kết hợp yếu tố ẩm thực truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số cũng góp phần nâng cao chất lượng bữa ăn và tính phù hợp văn hóa trong môi trường nội trú.
Cùng với đào tạo, việc chuẩn hóa đội ngũ cấp dưỡng là yêu cầu bắt buộc. Tỉnh cần xây dựng bộ tiêu chuẩn năng lực nghề đối với nhân viên cấp dưỡng trường học, trong đó tập trung vào ba nhóm năng lực cốt lõi: kỹ năng chế biến và xây dựng thực đơn dinh dưỡng; thực hành an toàn vệ sinh thực phẩm; kỹ năng tổ chức và vận hành bếp ăn tập thể. Việc chuẩn hóa không chỉ nhằm nâng cao chất lượng phục vụ mà còn góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, chuyên nghiệp.
Bên cạnh yếu tố con người, đầu tư cơ sở vật chất bếp ăn phải được thực hiện đồng bộ. Các khu bếp cần được thiết kế theo nguyên tắc một chiều, phân tách rõ khu sơ chế, chế biến, chia suất và lưu trữ thực phẩm; đồng thời trang bị đầy đủ thiết bị bảo quản, chế biến hiện đại, phù hợp quy mô phục vụ. Đây là điều kiện quan trọng để phát huy hiệu quả đào tạo và nâng cao năng suất lao động.
Gắn đào tạo với tạo việc làm và ổn định sinh kế tại chỗ
Một trong những yêu cầu có ý nghĩa chiến lược là phải gắn đào tạo nghề với giải quyết việc làm tại địa phương. Thực tế cho thấy, nếu không có cơ chế tuyển dụng ổn định, lao động sau đào tạo rất dễ dịch chuyển hoặc bỏ nghề, gây lãng phí nguồn lực.
Do đó, cần triển khai mô hình “đào tạo gắn với địa chỉ sử dụng”, ưu tiên tuyển dụng học viên sau đào tạo vào làm việc trực tiếp tại các trường trên địa bàn. Đây không chỉ là giải pháp bảo đảm nhân lực vận hành hệ thống trường nội trú mà còn góp phần tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân vùng biên giới, nhất là lao động nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.
Cùng với đó, các chính sách đãi ngộ cần được quan tâm đúng mức. Việc bảo đảm mức thu nhập phù hợp, chế độ bảo hiểm, hỗ trợ sinh hoạt và môi trường làm việc ổn định sẽ là yếu tố quan trọng để giữ chân người lao động. Trong điều kiện vùng sâu, vùng xa, sự quan tâm của chính quyền và ngành giáo dục đối với đời sống đội ngũ cấp dưỡng không chỉ mang ý nghĩa động viên mà còn thể hiện trách nhiệm trong xây dựng hệ thống giáo dục phát triển bền vững.
Chủ động chuẩn bị cho giai đoạn vận hành từ năm học 2026 - 2027
Theo lộ trình dự kiến, từ tháng 6-2026, Gia Lai sẽ triển khai các khóa đào tạo sơ cấp nghề cấp dưỡng theo hình thức “nước rút”, ưu tiên huấn luyện thực địa tại các bếp ăn hiện hữu. Mục tiêu là hình thành đội ngũ nhân lực đủ khả năng vận hành ngay khi các trường PTDTNT liên cấp chính thức đi vào hoạt động trong năm học 2026 - 2027.
Trong giai đoạn đầu vận hành, phương châm “vừa làm, vừa hoàn thiện” cần được áp dụng linh hoạt, có sự hướng dẫn, giám sát thường xuyên từ cơ quan chuyên môn nhằm hạn chế rủi ro và nâng cao kỹ năng thực tế cho đội ngũ cấp dưỡng. Đồng thời, công tác bồi dưỡng định kỳ về dinh dưỡng học đường, vệ sinh an toàn thực phẩm và kỹ năng quản lý bếp ăn cần được duy trì thường xuyên để từng bước chuẩn hóa hoạt động nuôi dưỡng trong toàn hệ thống.
Phát triển nguồn nhân lực cấp dưỡng cho các trường PTDTNT liên cấp vùng biên giới không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn đơn thuần mà còn là yêu cầu mang tính chính trị, xã hội sâu sắc. Đây là giải pháp trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, chăm lo đời sống học sinh dân tộc thiểu số, củng cố niềm tin của nhân dân đối với chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước ở khu vực biên giới.
Muốn hệ thống trường nội trú phát huy hiệu quả lâu dài, nhất thiết phải xây dựng được đội ngũ cấp dưỡng đủ về số lượng, chuẩn về chuyên môn, ổn định về đời sống và gắn bó với địa phương. Khi bài toán nhân lực được giải quyết đồng bộ, hệ thống trường PTDTNT liên cấp mới thực sự trở thành nền tảng quan trọng để phát triển giáo dục, bảo đảm an sinh xã hội và xây dựng khu vực biên giới Gia Lai ngày càng ổn định, phát triển bền vững.