Theo số liệu được công bố, số thí sinh (TS) bị đình chỉ thi tăng từ 41 trường hợp năm 2025 lên 89 năm 2026, có 3 giám thị vi phạm quy chế thi. Đặc biệt nghiêm trọng là vụ việc gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang.
Từ thực tế này cho thấy cần khẳng định việc lắp camera trong phòng thi là giải pháp hợp lý. Camera có thể hỗ trợ phát hiện hành vi trao đổi bài, sử dụng tài liệu trái phép, ghi nhận những bất thường trong quá trình coi thi và cung cấp dữ liệu phục vụ xác minh khi có tố giác. Hình ảnh được lưu trữ đúng quy định cũng có thể giúp bảo vệ cả TS lẫn giám thị trước những cáo buộc không có căn cứ. Tuy nhiên, camera chỉ là công cụ hỗ trợ. Hiệu quả của nó phụ thuộc rất lớn vào cách thức vận hành và đặc biệt là tính liêm chính của những người được giao quản lý, khai thác dữ liệu.
Nếu có sự thông đồng giữa những người tham gia tổ chức thi thì vấn đề không còn đơn thuần là thiếu phương tiện giám sát mà đã trở thành sự thất bại của cơ chế kiểm soát nội bộ. Camera có thể ghi lại một hành vi nhưng không thể tự mình ngăn chặn hành vi đó. Camera có thể cung cấp dữ liệu để xác minh sai phạm nhưng không thể thay thế người có thẩm quyền trong việc đánh giá và xử lý vi phạm. Nếu người quản lý hệ thống giám sát cũng chính là người có lợi ích trong việc che giấu sai phạm thì ai sẽ giám sát người giám sát? Đây mới là vấn đề cần được giải quyết khi thiết kế các biện pháp phòng chống gian lận thi cử.
Về phương diện pháp lý, quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành yêu cầu sử dụng camera an ninh để giám sát khu vực bảo quản đề thi, bài thi, đồng thời quy định việc quản lý, niêm phong và lưu giữ dữ liệu từ thiết bị này. Như vậy việc sử dụng camera trong tổ chức kỳ thi không phải là vấn đề hoàn toàn mới. Điều cần đánh giá là có nên mở rộng giám sát bằng camera đến các phòng thi hay không, mở rộng đến mức độ nào và phải có cơ chế kiểm soát dữ liệu ra sao để thực sự có hiệu quả.
Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 20.10.2026 về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử đã đặt ra yêu cầu thiết lập cơ chế kiểm soát chéo, lưu vết hoạt động và kiểm tra độc lập đối với các khâu có nguy cơ cao. Chỉ thị cũng yêu cầu rà soát việc sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại theo hướng thiết thực, hiệu quả, bảo đảm an toàn thông tin và tránh đầu tư dàn trải, lãng phí. Đây là cách tiếp cận cần được ưu tiên.
Cùng với đó, việc ghi hình toàn bộ quá trình làm bài thi cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân của TS và những người tham gia tổ chức thi. Do đó, khi triển khai, cơ quan quản lý phải xác định rõ căn cứ pháp lý, mục đích ghi hình, phạm vi sử dụng, thời hạn lưu trữ và trách nhiệm bảo mật. Dữ liệu phục vụ giám sát thi cử không thể tùy tiện bị sử dụng cho những mục đích khác.
Chống gian lận thi cử không thể chỉ bắt đầu từ giám sát hành vi của TS. Điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế tổ chức kỳ thi mà trong đó mọi người có trách nhiệm đều phải tuân thủ quy định, mọi quyền hạn đều được kiểm soát và mọi hành vi cố tình vi phạm đều có khả năng bị phát hiện, xử lý. Vì thế, cần tăng cường lựa chọn, tập huấn và đánh giá đội ngũ tham gia công tác thi, tổ chức kiểm tra chéo thực chất, phân định rõ trách nhiệm cá nhân và có cơ chế tiếp nhận, xử lý tố giác độc lập. Đồng thời phải loại bỏ những áp lực thành tích có thể tạo động cơ can thiệp trái quy định vào kết quả thi.
Việc sử dụng camera chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong một hệ thống quản trị có trách nhiệm và minh bạch. Bởi camera có thể giám sát con người nhưng không thể thay thế sự liêm chính của con người.
Theo Luật sư Hoàng Hà (TNO)
