Cử tri TP. Đà Nẵng kiến nghị nghiên cứu giảm tuổi nghỉ hưu đối với người làm công tác giảng dạy xuống 55 tuổi đối với nữ và 60 tuổi đối với nam. Đề xuất lập tức nhận được sự quan tâm. Bởi chuyện tưởng như chỉ liên quan đến tuổi tác của người thầy, nhìn rộng ra, lại chạm đến nhiều vấn đề: sức khỏe của giáo viên, chất lượng giáo dục, cơ hội của giáo viên trẻ và sự chuyển giao thế hệ trong nhà trường.
Theo quy định hiện hành, tuổi nghỉ hưu của người lao động trong điều kiện bình thường đang tăng theo lộ trình, tiến tới 62 tuổi đối với nam vào năm 2028 và 60 tuổi đối với nữ vào năm 2035.
Luật Nhà giáo, có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, đã dành một cơ chế đặc thù cho giáo viên mầm non: nếu có nguyện vọng, họ có thể nghỉ hưu sớm hơn nhưng không quá 5 tuổi so với tuổi nghỉ hưu thông thường; trường hợp đáp ứng điều kiện luật định thì không bị giảm tỷ lệ hưởng lương hưu do nghỉ trước tuổi.
Vậy có nên nghiên cứu một cơ chế tương tự đối với giáo viên phổ thông? Theo tôi, điều đáng bàn không chỉ là giảm tuổi nghỉ hưu của giáo viên xuống bao nhiêu, mà là sau một chặng đường đủ dài với nghề, người thầy có nên được quyền lựa chọn thời điểm mình rời vị trí giảng dạy trực tiếp hay không.
Dạy học là một nghề đặc biệt. Một giáo viên đứng trên bục giảng hôm nay không chỉ cần kiến thức chuyên môn. Chương trình thay đổi, phương pháp thay đổi, cách kiểm tra đánh giá thay đổi. Công nghệ, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội đang làm thay đổi rất nhanh cách học sinh tiếp nhận tri thức. Người thầy cũng phải thay đổi theo.
Là một giáo viên đã có nhiều năm đứng lớp, tôi hiểu phía sau mỗi giờ dạy là soạn bài, chấm bài, kiểm tra đánh giá, chủ nhiệm, họp hành, tập huấn và nhiều việc không thể tính hết bằng số tiết trên thời khóa biểu. Có những buổi dạy liên tiếp, hết lớp này sang lớp khác. Đến cuối buổi, giọng đã khàn nhưng ngày làm việc chưa hẳn đã kết thúc.
Gắn bó lâu với nghề mới thấy điều làm người thầy mệt mỏi đôi khi không phải là dạy bao nhiêu tiết hay làm bao nhiêu hồ sơ. Khó hơn là làm sao ngày hôm sau lại bước vào lớp với một tâm thế mới, vẫn đủ năng lượng, nhiệt tình để đối diện với những gương mặt học trò luôn trẻ hơn mình và khát khao những tri thức mới.
Tuổi nghề, vì thế, đâu chỉ được tính bằng số năm đứng lớp. Có những giáo viên ngoài 50 tuổi vẫn đầy nhiệt huyết, vẫn đọc, vẫn học, vẫn có những giờ dạy khiến học trò háo hức. Kinh nghiệm và độ chín nghề nghiệp của họ là điều không dễ gì thay thế.
Nhưng cũng có người sau hơn 30 năm với phấn trắng bảng đen bắt đầu thấy sức khỏe không còn như trước. Những việc từng rất bình thường - dạy liên tiếp nhiều tiết, nói nhiều giờ, di chuyển giữa các lớp, theo một chuyến trải nghiệm cùng học sinh - dần trở nên nặng nhọc hơn. Mỗi người một khác. Bởi vậy, thật khó lấy một mốc tuổi để đo sức bền nghề nghiệp của tất cả giáo viên.
Câu chuyện tuổi nghỉ hưu còn gợi đến một vấn đề khác: sự chuyển giao giữa các thế hệ trong nhà trường. Những giáo viên đi trước có kinh nghiệm, bản lĩnh nghề nghiệp và vốn sống được tích lũy qua hàng chục năm. Giáo viên trẻ có sức khỏe, được đào tạo trong những điều kiện mới và thường có lợi thế khi tiếp cận công nghệ, những phương thức giáo dục mới.
Nhà trường muốn phát triển bền vững cần cả 2 thế hệ. Nếu có một cơ chế nghỉ hưu linh hoạt, người đã đi hơn 30 năm với nghề và cảm thấy mình đã đủ một hành trình có thể chủ động dừng lại. Điều đó cũng có thể tạo thêm khoảng trống cho quá trình cơ cấu đội ngũ, cho những giáo viên trẻ ở những nơi thực sự có nhu cầu tuyển dụng.
Nhưng tôi không nghĩ nghỉ hưu có nghĩa là khép lại đời sống nghề nghiệp của một người thầy. Từ ngày 1-9-2026, quy định mới đã tạo hành lang để cơ sở giáo dục có thể sử dụng nhà giáo đã nghỉ hưu theo hợp đồng lao động toàn thời gian trong những trường hợp đáp ứng điều kiện. Đây là một cách mở đáng chú ý.
Một giáo viên giỏi sau khi nghỉ hưu vẫn có thể thỉnh giảng, bồi dưỡng học sinh giỏi, hướng dẫn giáo viên trẻ, tham gia xây dựng học liệu, viết sách, nghiên cứu chuyên môn hoặc trở lại giảng dạy khi nhà trường thực sự cần.
30, 35 năm kinh nghiệm đứng lớp không nên mất đi chỉ vì một quyết định nghỉ hưu. Có khi, rời bục giảng thường xuyên lại mở ra một cách khác để người thầy tiếp tục với nghề. Nếu chính sách này được nghiên cứu, theo tôi, đây là điều cần được phân biệt rõ nhất.
Tôi đã gặp những đồng nghiệp ở tuổi 55 bắt đầu thấy mệt sau một hành trình nghề nghiệp dài. Nhưng tôi cũng biết có những thầy cô gần 60 tuổi vẫn say nghề, vẫn đọc sách, học công nghệ, vẫn khiến học sinh chờ đợi giờ dạy của mình. Một số người ở tuổi ấy mới thực sự đạt đến độ chín của nghề. Nếu họ còn sức khỏe, còn năng lực và còn muốn đứng lớp, tại sao chỉ vì một mốc tuổi mà buộc họ dừng lại?
Nhưng ở chiều ngược lại, nếu một người đã đứng lớp hơn 30 năm, sức khỏe giảm sút và thực sự muốn nghỉ, có nhất thiết phải yêu cầu họ tiếp tục cho đến đúng mốc tuổi chung? Có lẽ chính 2 câu hỏi ấy cho thấy điều chúng ta cần không phải một mốc tuổi mới để thay cho mốc tuổi cũ, mà là một khoảng lựa chọn.
Giáo viên nữ từ 55 tuổi, giáo viên nam từ 60 tuổi, nếu đã đáp ứng những điều kiện cần thiết về thời gian đóng bảo hiểm xã hội và có nguyện vọng, có thể được lựa chọn nghỉ mà không bị giảm tỷ lệ hưởng lương hưu. Người muốn tiếp tục làm việc thì vẫn tiếp tục theo quy định.
Tất nhiên, để có một chính sách như vậy không đơn giản. Còn đó bài toán về thời gian đóng và hưởng bảo hiểm xã hội, sự bền vững của quỹ, cơ cấu nhân lực và nhu cầu giáo viên rất khác nhau giữa các địa phương, môn học, cấp học. Những con số ấy phải được tính.
Nhưng bên cạnh những phép tính, cũng cần nhìn đến một thực tế rất đời thường: phía sau mỗi hồ sơ nghỉ hưu là một con người với sức khỏe, hoàn cảnh và một hành trình nghề nghiệp không ai giống ai.
Vì vậy, có lẽ câu chuyện không nằm ở việc 55, 60 hay 62 tuổi mới là con số hợp lý nhất. Sau nhiều năm đứng lớp, điều tôi mong ở một chính sách về tuổi nghỉ hưu của nhà giáo thực ra khá giản dị: người đã mệt có thể được nghỉ; người vẫn còn sức khỏe, còn yêu lớp học thì đừng buộc họ phải rời đi.
Và dù đã nghỉ chế độ, nếu còn muốn làm điều gì đó cho học trò, cho đồng nghiệp, cho ngôi trường mình từng gắn bó, họ vẫn có một con đường để tiếp tục. Bởi rời bục giảng không nhất thiết là rời khỏi giáo dục. Đôi khi, đó chỉ là lúc người thầy được tự chọn cách mình đi tiếp với nghề.
