Trong phiên thảo luận tại hội trường chiều 9-11, góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đại biểu (ĐB) Lê Hoàng Anh cho rằng dự thảo luật đã tiếp thu nhiều ý kiến xác đáng, song vẫn còn những kẽ hở cần khắc phục để bảo đảm hiệu lực thực thi.
Quản lý thuốc lá thế hệ mới theo công năng
Đề cập quy định kiểm soát dung dịch thuốc lá điện tử không chứa nicotine, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng, cách quản lý dựa trên danh mục chất có thể không theo kịp sự biến đổi nhanh chóng của thị trường. Dự thảo cần bổ sung nhóm “chất, nguyên liệu thay thế khác” và giao Chính phủ quy định theo tình hình thực tế, nhưng cơ quan chức năng hiện chưa thể xác định đầy đủ các chất được phối trộn trong những sản phẩm này.
“Các đối tượng vi phạm chỉ cần thay đổi thành phần, dán nhãn “0% nicotine” để né tránh quy định; trong khi cơ quan chức năng phải giám định từng sản phẩm mới có căn cứ xử lý. Vì vậy, danh mục chất có thể nhanh chóng lạc hậu trước những phương thức vi phạm mới” - ĐB Hoàng Anh phân tích.
Dẫn chứng việc triệt phá các đường dây buôn bán dung dịch thuốc lá điện tử có pha trộn etomidate, ketamine tại TP. Hồ Chí Minh giữa năm 2026, với hơn 100 bị can, đại biểu cho rằng nguy cơ từ các sản phẩm này không chỉ nằm ở nicotine.
Từ đó, ĐB Hoàng Anh đề nghị luật quy định theo công năng, theo hướng mọi dung dịch, chất dùng cho thiết bị hóa hơi, làm nóng để người sử dụng hít vào, bất kể có hay không có nicotine, đều thuộc nhóm nguyên liệu thuốc lá bị cấm. Cách tiếp cận này sẽ hạn chế việc thay đổi thành phần để né tránh quy định, đồng thời tạo cơ sở thuận lợi hơn cho công tác quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Đối với lộ trình giảm sản lượng thuốc lá, đại biểu nhận xét dự thảo còn sử dụng cụm từ “căn cứ tình hình thực tế” tại nhiều nội dung, trong đó có quy định ở khoản 2 Điều 22. Điều này có thể khiến lộ trình giảm sản lượng thiếu tính ràng buộc, dễ thay đổi trong quá trình thực hiện.
ĐB Hoàng Anh dẫn số liệu năm 2022, thiệt hại do thuốc lá gây ra ước tính 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP, gấp khoảng 6 lần số nộp ngân sách bình quân của toàn ngành. Theo đó, nguồn thu từ thuốc lá cần được đặt trong tương quan với những tổn thất về sức khỏe, kinh tế và các chi phí xã hội phải gánh chịu.
Đại biểu đề nghị luật quy định rõ tổng sản lượng thuốc lá được phép sản xuất, tiêu thụ hằng năm không vượt quá mức của năm trước liền kề; trên cơ sở đó, Chính phủ quyết định nhịp độ giảm phù hợp. Theo đại biểu, việc xác lập mốc sàn ngay trong luật sẽ tạo cơ sở pháp lý ổn định, bảo đảm mục tiêu giảm sản lượng được thực hiện nhất quán.
Thiết lập “lá chắn” bảo vệ thế hệ trẻ
Một nội dung được ĐB Lê Hoàng Anh dành nhiều thời gian phân tích là đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ. Đại biểu đồng tình với việc đưa chính sách này vào luật và cho rằng đây không phải đề xuất mới nằm ngoài hồ sơ xây dựng luật.
Theo đại biểu, Tờ trình số 856 ngày 20-5-2026 của Bộ Y tế đã đưa nội dung này thành Chính sách 3 và được 20/23 thành viên Chính phủ đồng ý. Báo cáo đánh giá tác động số 852 cùng ngày cũng xác định đây là phương án tối ưu, với chi phí thực hiện có thể kiểm soát. Tuy nhiên, sau đó, Báo cáo số 961 của Bộ Y tế lại đề nghị chưa đưa chính sách vào dự thảo, viện dẫn những vấn đề về đánh giá tác động.
Đối chiếu các báo cáo, đại biểu cho rằng cần làm rõ cơ sở của việc thay đổi quan điểm, nhất là khi những dữ liệu và phân tích về hiệu quả chính sách đã được đề cập trong hồ sơ đánh giá tác động trước đó.
Cụ thể, theo mô hình dự báo trên dân số Việt Nam được nêu trong Báo cáo số 852, nếu chính sách được tuân thủ tốt, đến năm 2045 có thể giúp khoảng 3,07 triệu nam giới không rơi vào tình trạng nghiện thuốc lá, đưa tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống còn khoảng 21%. Ngay cả khi mức độ tuân thủ chỉ ở mức trung bình, số người hút thuốc vẫn có thể giảm khoảng 1,7 triệu người so với kịch bản giữ nguyên quy định.
Về tính khả thi, đại biểu cho rằng việc kiểm tra năm sinh trên căn cước hoặc ứng dụng VNeID để xác định đối tượng thuộc diện cấm không quá phức tạp, có chi phí thấp và độ chính xác cao. Việc kiểm soát cả hành vi mua và sử dụng cũng góp phần hạn chế nguy cơ mua hộ, hình thành thị trường ngầm.
Đại biểu đồng thời lưu ý: Nếu chỉ duy trì các giải pháp như tăng thuế theo lộ trình, cấm trưng bày và mở rộng môi trường không khói thuốc mà không có chính sách cấm theo thế hệ, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới đến năm 2045 vẫn có thể ở mức trên 28%.
Đáng chú ý, số liệu được đại biểu dẫn tại nghị trường cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trong nhóm tuổi 15-19 là 5,46%, nhưng tăng lên 32,6% ở nhóm tuổi 20-24, cao gần 6 lần. Theo đại biểu, việc chỉ ngăn người chưa đủ 18 tuổi tiếp cận thuốc lá chưa đủ để bảo vệ lâu dài, bởi khi bước sang tuổi trưởng thành, nguy cơ bắt đầu hút thuốc vẫn rất lớn.
Từ thực tế này, ĐB Hoàng Anh đề nghị bổ sung vào Điều 9 của dự thảo quy định cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 1-1-2010 trở về sau; đồng thời cấm nhóm đối tượng này mua, sử dụng thuốc lá. Quy định có hiệu lực từ ngày 1-1-2028, thời điểm những người sinh ngày 1-1-2010 vừa tròn 18 tuổi.
Đại biểu nhấn mạnh, quy định này không tước đi quyền đã có của bất kỳ ai mà thiết lập một hàng rào bảo vệ lâu dài đối với thế hệ trẻ, ngăn nguy cơ bắt đầu hút thuốc khi bước vào tuổi trưởng thành.
“Quản lý thuốc lá theo công năng thay vì chạy theo danh mục chất, quy định mốc giảm sản lượng rõ ràng và thiết lập “lá chắn” bảo vệ thế hệ trẻ là những giải pháp cần thiết để nâng cao hiệu quả phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đây không chỉ là bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn góp phần bảo vệ ngân sách và nguồn nhân lực của đất nước” - ĐB Lê Hoàng Anh nhấn mạnh.
Cân nhắc tính khả thi của chính sách
Phát biểu giải trình, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh: Sau 13 năm triển khai, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Quá trình xây dựng dự án luật đã được Chính phủ tổ chức tổng kết, lấy ý kiến các cấp, ngành và thảo luận kỹ lưỡng trước khi trình Quốc hội.
Tiếp thu ý kiến của các đại biểu, cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu, tiếp thu tối đa để hoàn thiện dự thảo luật, bảo đảm chất lượng và tính khả thi của các quy định.
Đối với đề xuất nâng độ tuổi được sử dụng thuốc lá từ 18 lên 21 tuổi, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho rằng: Cần bảo đảm tính đồng bộ với Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật liên quan. Qua tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đa số quốc gia quy định độ tuổi được sử dụng thuốc lá từ đủ 18 tuổi trở lên. Vì vậy, cơ quan soạn thảo nhận thấy quy định hiện hành tương đối phù hợp với hệ thống pháp luật.
Đáng chú ý, về đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ, Bộ trưởng cho biết đây là chính sách mới, đã được nghiên cứu trong quá trình xây dựng dự thảo và xin ý kiến các thành viên Chính phủ. Tuy nhiên, trên thế giới hiện mới có một số quốc gia xem xét hoặc ban hành chính sách này, chưa có đủ cơ sở thực tiễn để đánh giá toàn diện tác động và hiệu quả khi triển khai.
Sau khi thảo luận, đa số thành viên Chính phủ thống nhất chưa đưa quy định cấm thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo luật ở thời điểm này.
Lý giải thêm về quan điểm trên, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho rằng: Bên cạnh mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các chính sách khi ban hành phải bảo đảm tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Thực tế, việc thực hiện quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi và cấm người dưới 18 tuổi sử dụng thuốc lá vẫn còn nhiều khó khăn. Điều này đòi hỏi phải có giải pháp quyết liệt hơn trong tổ chức thực hiện. Do đó, cơ quan soạn thảo chưa có đủ căn cứ để khẳng định hiệu quả của việc áp dụng chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ.
Bộ trưởng cũng khẳng định, quá trình xây dựng chính sách được thực hiện theo các quy định về kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, tiêu cực và ngăn chặn lợi ích nhóm trong xây dựng pháp luật.
Đối với quy định về địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn, cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục rà soát để bảo đảm lộ trình thực hiện phù hợp với điều kiện thực tiễn và quy định của Chính phủ. Đồng thời, các ý kiến góp ý về những hành vi bị nghiêm cấm cũng sẽ được nghiên cứu, bổ sung nhằm hoàn thiện dự thảo luật.
