Có một vườn gà độc đáo sống trong sinh cảnh tự nhiên với hơn 220.000 ha tại di sản Phong Nha - Kẻ Bàng và rừng Khe Nước Trong (Quảng Bình, Việt Nam). Các loài gà lôi trắng, gà lôi hông tía, gà lôi lam mào trắng, gà rừng… là những loài cực kỳ quý hiếm, trên thế giới chỉ còn sót lại nơi này. Công, trĩ cũng được các nhà khoa học xếp vào họ nhà gà nên khu vực này thật sự thú vị bởi vườn gà hiếm có.
1. Gà lôi trắng, loài chỉ còn hiện diện ở khu vực Khe Nước Trong (Lệ Thủy) và Phong Nha - Kẻ Bàng. Loài này có trong Sách đỏ của Tổ chức Bảo tồn IUCN, BirdLife, cũng như Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế. Chuyên gia Lê Trọng Trãi (Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt) cho biết: “Gà lôi trắng có tên khoa học Lophura nycthemera. Chúng dài từ 50-125cm. Con trống có bộ lông hai màu, trắng ở trên lưng và đen ở phía bụng. Con mái với lông màu nâu. Mào cong, chân đỏ, da mặt đỏ. Chim trống non có màu lông giống chim cái. Chúng phân bố ở độ cao khoảng 2.000m với tầng thảm tươi của các loại rừng, địa hình hơi dốc cho đến dốc.
2. Một chương trình bẫy ảnh của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã phát hiện quần thể gà lôi hông tía (Lophura diardi) quý hiếm tại phân khu dịch vụ hành chính với gần 100 cá thể. Ở Khe Nước Trong chúng được phát hiện bởi chuyên gia Lê Trọng Trãi với nhiều con trống, con mái rất thú vị. Chúng được bảo vệ bởi điều luật cấm săn bắt, sử dụng vì mục đích thương mại, loài gà lôi hông tía này xếp vào sách đỏ thế giới và sách đỏ Việt Nam, con trưởng thành có thể hơn 1kg, đây là lần đầu tiên thu được hình ảnh của chúng ở môi trường tự nhiên.
Gà lôi hông tía trống trưởng thành có mào dài (70-90 mm), thường dựng đứng, có màu đen lam ánh thép. Đầu, cằm, họng màu đen. Phần dưới lưng màu vàng kim loại. Hông và trên đuôi có màu đen tuyền và đỏ tía. Phần còn lại của bộ lông có màu lam tía. Con cái trưởng thành không có mào nhưng lông ở đỉnh đầu dài hơn. Đuôi thẳng và tròn. Bộ lông nhìn chung có màu nâu, ở bụng có hình vảy trắng nhạt. Mặt đỏ nâu. Da mặt và chân màu đỏ. Chúng làm tổ ở rừng núi đất. Bắt đầu vào mùa sinh sản vào năm thứ ba, mỗi lứa từ 4-8 quả trứng. Trứng ngắn và hơi tròn, màu vàng hồng nhạt kích thước 18 - 38mm.
3. Chim công được xếp vào bộ gà. Chúng có định danh như sau: “Công hay còn gọi cuông, nộc dung, khổng tước (tên khoa học Pavo muticus). Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, người A Rem và người Ma Coong vẫn thường thấy chim công xuất hiện ở vùng rừng lồ ô hoặc các khu núi đất thấp, con đực thường xòe đuôi để thu hút con cái mỗi mùa giao phối. Khi gặp kẻ thù chúng xòe đuôi nhằm đánh lừa tâm lý chúng to hơn để kẻ săn mồi bỏ đi. Chim công xanh Phong Nha - Kẻ Bàng với bộ lông màu đồng và xanh vàng. Bộ lông chiếm tới 60% tổng trọng lượng cơ thể của một con chim công. Sải cánh của loài chim này có thể lên tới 1,5m. Chân của công có cựa để chiến đấu với các con trống khác nhằm tranh giành bạn tình và chiếm lĩnh lãnh thổ. Các nhà khoa học xác nhận công có tuổi thọ 20 năm.
 |
| Công được xếp vào bộ gà |
4. Trĩ có tên khoa học Francolinus, cũng xếp vào bộ gà, thuộc lớp chim, ở Phong Nha - Kẻ Bàng chúng có cái tên bản địa là đa đa. Người A Rem nói rằng, nó có cái tên đó bởi vì con trống đa tình, không chung thủy như công hay một số loài gà khác. Tổ của chúng có thể là các ụ đắp từ lá cây tới các hốc đào bới nông vào trong lòng đất. Chúng có thể đẻ 18 trứng mỗi tổ, nhưng thông thường chỉ 7-12 trứng. Việc ấp trứng gần như chỉ do con mái đảm nhiệm và chu kỳ này kéo dài khoảng 14-30 ngày.
5. Gà lôi lam mào trắng có tên khoa học Lophura edwardsi. Vùng phân bố lịch sử của nó trải dài từ Hà Tĩnh đến Thừa Thiên - Huế. Loài này được ghi nhận trong tự nhiên gần đây nhất vào năm 2000 và hiện có thể đã tuyệt chủng trong tự nhiên. Chuyên gia đánh giá, gà lôi lam mào trắng đặc hữu của Việt Nam, chỉ phân bố ở vùng Bắc Trung bộ, bị đe dọa ở cấp toàn cầu rất nguy cấp hoặc cực kỳ nguy cấp, có lẽ tuyệt chủng ngoài tự nhiên vì khảo sát và bẫy ảnh từ 2011 đến nay chưa thấy. Năm 2017, nhà nghiên cứu Lê Trọng Trãi cho biết: “Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt nhận nuôi bảo tồn gà lôi lam mào trắng và giáo dục môi trường tại Lệ Thủy, Quảng Bình, cần nhiều việc phải làm để thả lại loại gà đặc hữu này về thiên nhiên hoang dã từ nguồn gen nuôi nhốt đã cách đây gần một thế kỷ, do người Pháp mang về nhân nuôi ở các vườn thú tại Pháp”. Từ giữa năm 2013, nhiều tổ chức và cá nhân nhóm họp, xây dựng chiến lược bảo tồn gà lôi lam mào trắng, thành lập nhóm bảo tồn gà lôi lam mào trắng tại Việt Nam (VN-EPWG) nhằm đạt được mục tiêu chung là có được quần thể bền vững trong tự nhiên vào năm 2030.
 |
| Gà lôi trắng con trống. |
6. Gà rừng, có tên khoa học Phasianidea. Ở Phong Nha - Kẻ Bàng và Khe Nước Trong có ít nhất 3 loài: gà rừng lông đỏ, gà rừng lông xanh, gà rừng lông xám. Con trống có bộ lông sáng, tươi màu, không tham gia vào việc ấp trứng hay nuôi nấng con nhỏ vì con non có thể sống độc lập ngay từ khi mới nở. Người A Rem cho biết, gà rừng mẹ có trách nhiệm nuôi con vì nó có lông nâu xám dễ ngụy trang để bảo vệ con non. Gà rừng thích ăn hạt, sâu bọ. Gà rừng lông đỏ có tầm quan trọng lịch sử đối với con người, như là tổ tiên gần nhất của gà nhà. Với người A Rem hay Ma Coong trong rừng Phong Nha - Kẻ Bàng, họ cho hay, dân bản vẫn thuần dưỡng gà rừng để nuôi trong hang đá, nay ra khỏi hang họ vẫn giữ tục lệ bắt gà rừng về nuôi mỗi khi gặp tổ của chúng.
Theo sggp
