Ươm “mầm xanh” miền Nam trên đất Bắc

Quy Nhơn - Bình Ðịnh ghi dấu lịch sử 300 ngày (20.7.1954 - 16.5.1955) hoàn thành việc chuyển quân của toàn Liên khu 5 tập kết ra Bắc sau Hiệp định Genève năm 1954. Trong khoảng 10.700 người Bình Ðịnh đi tập kết đợt này, có rất nhiều học sinh được quan tâm chăm sóc, dạy dỗ trên đất Bắc.

Ký ức mãi xanh

Trong đoàn thanh thiếu niên huyện Tây Sơn cùng đi Quy Nhơn để lên tàu tập kết ra Bắc vào tháng 10.1954, có cậu bé Huỳnh Đăng Khanh (SN 1941, quê xã Tây An) và cô bé Huỳnh Thị Vạn Thắng (SN 1945, quê ở xã Tây Vinh), là con cán bộ cách mạng.

Vợ chồng ông Huỳnh Đăng Khanh đang xem lại sổ ghi chép thông tin về học sinh miền Nam sống tại Bình Định. Ảnh: H.THU

Ra Bắc, Huỳnh Đăng Khanh tiếp tục học lên từ nền tảng lớp 5 đã có ở quê nhà, cho đến khi hoàn thành bậc phổ thông và đỗ vào ngành Hóa học của Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp đại học, chàng trai trẻ được điều về làm việc tại Nhà máy Gang thép Thái Nguyên, rồi Bộ Cơ khí và Luyện kim. Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, năm 1974, ông được cho đi làm nghiên cứu sinh tại Tiệp Khắc.

Trong khi đó, cô bé Huỳnh Thị Vạn Thắng bắt đầu hành trình học chữ nơi đất Bắc từ lớp vỡ lòng, với sự chăm lo sát sao của các thầy cô và chính sách ưu tiên dành cho con em miền Nam. Tốt nghiệp THPT, cùng với các bạn học sinh miền Nam, Vạn Thắng được cho đi học đại học tại Triều Tiên.

“Học sinh miền Nam tùy sự xem xét, sắp xếp của Ban Thống nhất Trung ương mà cho đi học ở các nước XHCN lúc bấy giờ. Riêng chúng tôi đi học ở Triều Tiên kéo dài từ năm 1965 - 1971, bởi phải dành một năm rưỡi đầu tiên để học tiếng, chữ viết Triều Tiên. Cũng có những khó khăn, trở ngại nhưng chúng tôi quyết tâm phải hoàn thành tốt nhiệm vụ Đảng, Nhà nước giao khi cho đi du học”, bà Thắng nhớ lại.

Cuối năm 1971, Vạn Thắng tốt nghiệp chuyên ngành trang bị điện (điện khí hóa), được phân công về làm việc tại Viện Thiết kế công trình thuộc Sở Xây dựng Hà Nội. Đặc biệt, sau 18 năm từ khi cùng lên tàu tập kết ra Bắc rồi chia tay mỗi người đi học các trường khác nhau, “duyên số” đưa Đăng Khanh và Vạn Thắng hội ngộ tại Hà Nội. Họ nảy nở tình yêu và kết hôn năm 1973.

Sau ngày đất nước thống nhất, vợ chồng họ trở về cống hiến cho quê hương Bình Định. Ông Huỳnh Đăng Khanh lần lượt giữ các trọng trách Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm Quy Nhơn (nay là Trường ĐH Quy Nhơn), Giám đốc Sở GD&ĐT. Nghỉ hưu năm 2001, ông tâm huyết đảm nhận vai trò Chủ tịch Hội Khuyến học tỉnh suốt hơn 20 năm. Còn bà Vạn Thắng về công tác tại Sở Xây dựng, tích cực đóng góp dựng xây quê hương bằng kiến thức và tinh thần trách nhiệm cao.

Ấm tình nơi đất Bắc

Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Minh Châu (SN 1940, quê xã Nhơn Hạnh, TX An Nhơn; nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Quy Nhơn) được tập kết ra Bắc cuối tháng 11.1954 theo tiêu chuẩn con cán bộ cách mạng, được học nhiều trường ở các tỉnh, thành miền Bắc. Năm 1966 - 1975, ông là giảng viên khoa Hóa, Trường ĐH Bách khoa Hà Nội. Năm 1975- 1978, ông là nghiên cứu sinh tại Liên Xô. Từ năm 1979, ông trở về cống hiến cho quê hương cho đến lúc nghỉ hưu. Vợ ông Châu là nhà thơ, nhà báo Bùi Thị Xuân Mai (SN 1948, quê xã Vĩnh Thịnh, huyện Vĩnh Thạnh; nguyên Phó Tổng Biên tập Báo Bình Định), cũng là học sinh miền Nam tập kết ra Bắc đầu năm 1955.

Theo ông Châu, trường học sinh miền Nam (HSMN) là mô hình trường phổ thông nội trú đặc biệt cho các đối tượng chính sách, là con em cán bộ miền Nam, nên vấn đề giáo dục toàn diện và chất lượng đào tạo được đặt lên hàng đầu. Cán bộ lãnh đạo, thầy cô giáo các trường HSMN như trường HSMN số 24 Hải Phòng đã luôn tìm tòi, sáng tạo những hoạt động giáo dục mới, nhằm giáo dục kiến thức kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn với thực tiễn. Ngoài những ngày miệt mài học tập, học sinh còn được đi tham quan, lao động sản xuất tại các HTX, hoạt động ngoại khóa bổ ích…

“Chúng tôi được giáo dục trong một môi trường chuẩn mực: Thầy, cô giáo giảng dạy hết lòng, học sinh được đề cao ý thức tự học, tự rèn luyện, nhà trường tạo mọi điều kiện khuyến khích phát huy tài năng, năng khiếu cá nhân. Các cô phục vụ tận tụy chăm lo cơm ngon, canh ngọt, bảo đảm sức khỏe cho chúng tôi học tập và lao động. Quả đúng là môi trường giáo dục thầy ra thầy, trò ra trò!”, ông Châu chia sẻ. 

Theo bà Lê Thị Mai Ngữ (tập kết ra Bắc năm 1955, hiện ở quận Sơn Trà, TP Đà Nẵng), trong bối cảnh miền Bắc vừa bước ra khỏi chiến tranh, thiếu thốn trăm bề, bố trí nơi ăn ở, làm việc cho hàng vạn người từ Nam ra, nhất là nuôi và dạy thế hệ trẻ của miền Nam thật không dễ dàng gì.

“Khối lượng công việc lớn đó không chỉ thể hiện sự lãnh đạo, thực hiện tài tình của Đảng và Nhà nước, mà còn là biểu hiện của đặc tính yêu nước, thương người, đoàn kết dân tộc của người Việt Nam - có thể nói chẳng nơi nào có được”, bà Ngữ bày tỏ.  

Lời Bác sáng đời ta

Theo ông Huỳnh Đăng Khanh, Trưởng ban liên lạc cựu học sinh miền Nam tỉnh Bình Định, trường HSMN trên đất Bắc để lại cho cách mạng và ngành Giáo dục Việt Nam nhiều bài học kinh nghiệm bổ ích về chiến lược con người. Chưa có một trường học nào được Trung ương Đảng, Chính phủ, các ban, ngành ở Trung ương và địa phương quan tâm chỉ đạo quản lý và giúp đỡ như trường HSMN.

“Đặc biệt, Bác Hồ đã đến thăm nhiều trường HSMN, có trường Bác đến thăm nhiều lần như trường con em các dân tộc miền Nam. Những lời Bác căn dặn lúc đến thăm trường HSMN, những bức thư Bác gửi riêng cho trường HSMN, những văn bản của Trung ương Đảng và Chính phủ về trường HSMN…, đó là kim chỉ nam cho trường HSMN tổ chức nuôi tốt, dạy tốt, học tốt, thực hiện được ý đồ chiến lược và mục tiêu đào tạo”, ông Khanh nhìn nhận.

Sáng 15.5, ông Huỳnh Tùng (quê ở thị trấn Diêu Trì, huyện Tuy Phước; học sinh miền Nam tập kết ra Bắc cuối tháng 11.1954; nguyên Viện trưởng Viện kỹ thuật Phòng không - Không quân; đang sống tại TP Hà Nội) cùng vợ đến xem Trưng bày tài liệu lưu trữ “Ký ức thanh xuân tập kết ra Bắc” do Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh tổ chức tại Trung tâm Hội nghị tỉnh (TP Quy Nhơn) từ ngày 14 - 17.5. Ảnh: H.THU

Còn họa sĩ Lê Đức Biết (quê xã Cát Trinh, huyện Phù Cát; hiện ở quận Long Biên, Hà Nội) kể lại: “Kỷ niệm mà lũ “học sinh nhí” chúng tôi và các anh lớn tuổi không thể nào quên, đó là mùa Xuân năm 1963, chúng tôi được gặp Bác Hồ tại CLB Thống Nhất, nhân có cuộc triển lãm tranh tượng của cán bộ, học sinh quê miền Nam tập kết ra Bắc đang học tập tại Hà Nội. Tấm hình chụp chung với Bác nay đã phai màu thời gian, nhưng những lời dạy bảo của Người như còn vang vọng đâu đây, là kim chỉ nam trong học tập, công tác và sáng tác của chúng tôi”.

MAI LÂM - HOÀI THU