"Tiên chỉ" phường xoan

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Từ giường nằm di chuyển ra bàn nước chưa đầy chục bước chân mà ông Lê Xuân Ngũ phải chống gậy, vịn vào các thanh chắn run rẩy mất đến gần 20 phút. Xua tay từ chối sự giúp đỡ của vợ và khách đến chơi, ông trùm phường xoan Phù Đức (xã Kim Đức, thành phố Việt Trì, Phú Thọ) cười vui: “Cứ để tôi vận động cho giãn gân cốt, từng vào nam ra bắc, sang cả nước ngoài, đến bây giờ đôi chân lại giở chứng hành mình thế này”. 83 năm tuổi đời, Nghệ nhân Nhân dân Lê Xuân Ngũ vẫn chưa từng hết nặng lòng với xoan. 
Câu xoan xoa dịu chiến trường
 
Vẫn giọng nói trầm ấm của giọng ca thiên phú, vẫn phong thái đĩnh đạc, quắc thước với ánh mắt đôn hậu, chòm râu bạc trắng như cước, trí nhớ đáng kinh ngạc cùng cách dẫn dắt câu chuyện hấp dẫn khiến người nghe không dứt ra được, nhưng mấy tháng nay sức khỏe ông trùm phường xoan Phù Đức có dấu hiệu đáng lo ngại. Vết thương cũ tái phát cộng với chứng xơ vữa động mạch khiến đôi chân cụ đau nhức, đi lại rất khó khăn. Thế nhưng nhắc tới hát xoan thì ông Ngũ như quên hết cả bệnh tật. Chuyện cụ Ngũ được “đi công tác cùng lãnh đạo tỉnh” bằng máy bay sang nước ngoài từ năm 2005 cả làng Kim Đức chẳng ai lạ. Lúc bấy giờ, ở xã cũng đã có người đi xuất khẩu lao động, nhưng “đi công tác” lại là chuyện mang tầm khác hẳn. Năm đó, cụ Ngũ được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa đi trình diễn tại hội thảo quốc tế ở Thái Lan. Ngày nhận hộ chiếu, cụ nghi ngại trình bày với anh cán bộ rằng tôi đi ô-tô cả tháng chẳng sao chứ ngồi máy bay… xóc lắm, tuổi già không chịu được đâu. Rồi cụ thật thà kể, cuối năm 1960, khi còn trong quân ngũ tôi cùng anh em trong đơn vị hành quân sang giúp nước bạn Lào, ngồi máy bay quân sự xóc muốn lộn óc, xây xẩm mặt mày. Người quê chất phác, nghĩ sao nói vậy, ai mà biết máy bay thương mại bây giờ lại êm, sướng đến thế, cảm giác chẳng khác gì nằm trên giường đệm. Sang đất bạn, sau bài phát biểu tham luận của lãnh đạo tỉnh trong hội thảo, các cụ lên biểu diễn hai tiết mục xoan cổ Giáo trống, Giáo pháo. Không rõ quan khách quốc tế có hiểu gì không nhưng thấy vỗ tay nhiệt tình, cụ Ngũ thở phào yên tâm là mình đã biểu diễn thành công. Xoan mà lại, đến Vua Hùng còn thích nữa là người phàm. Không hay sao được!
Không chỉ đi máy bay, đây cũng là lần thứ hai cụ Ngũ biểu diễn xoan ở nước ngoài. Nhập ngũ năm 1956, cụ có gần ba năm cầm súng chiến đấu tại khu vực cánh đồng Chum-Xiêng Khoảng của nước bạn Lào. Xứ lạ quê người, sống giữa rừng thiêng nước độc, quân thù bủa vây, ranh giới giữa sự sống và cái chết mỏng manh như sợi tóc nhưng toàn lính trẻ nên chẳng mấy ai suy nghĩ, bận tâm, cứ rảnh rỗi phút nào lại túm tụm trò chuyện, vui văn nghệ. Đàn hay, hát giỏi, cậu lính trẻ đất Tổ Lê Xuân Ngũ luôn là hạt nhân trong các buổi văn nghệ ngẫu hứng, được đồng đội yêu mến đề nghị hát đủ các thể loại nhạc, trong đó, các làn điệu xoan cổ luôn được đón nhận nhiệt tình. Giữa chiến trường khốc liệt, câu hát cửa đình thờ Vua nơi Đất Tổ như làn gió mát xoa dịu tâm hồn, làm vợi đi nỗi nhớ nhà của các chiến sĩ mới mười tám, đôi mươi lần đầu rời xa lũy tre làng…
Ông Ngũ bảo những năm tháng ấy, ngày ông nhớ nhất là ngày ông được kết nạp Đảng năm 1961. Giữa chiến trường còn khét mùi khói súng, Lễ kết nạp đảng viên mới diễn ra đơn giản nhưng trang trọng với sự chứng kiến của anh em đồng đội trong đơn vị. Với lính trẻ, dẫu chiến tranh khốc liệt đến đâu thì ngày vui vẫn không thể thiếu lời ca tiếng hát. Theo lời đề nghị của đồng đội, đồng chí, tân đảng viên Lê Xuân Ngũ lại tay nhịp phách, miệng cất cao lời xoan cổ trong khi mắt ngân ngấn nước với niềm vui, tự hào. Trong thời khắc đặc biệt của đời người, tự đáy lòng, người chiến sĩ 23 tuổi càng ý thức sâu sắc trách nhiệm, tình cảm với Tổ quốc, với câu hát trao truyền của tổ tiên…
 
Nghệ nhân phường xoan Phù Đức trình diễn quả Tứ dân cách.
Nghệ nhân phường xoan Phù Đức trình diễn quả Tứ dân cách.
Ước mơ thành hiện thực của phường xoan
Hơn chục năm nay, sức khỏe ngày càng giảm sút nhưng cụ Ngũ lại luôn lạc quan, phấn chấn với niềm vui, tự hào khi chứng kiến mơ ước đau đáu cả đời người đã trở thành hiện thực. Sinh ra trong gia đình có truyền thống hát xoan, ông cụ thân sinh, bác họ, chú họ đều là các Trùm phường xoan Phù Đức thời trước Cách mạng Tháng Tám, trong họ có nhiều kép, đào nổi tiếng thanh sắc, ngay từ nhỏ, cậu bé Lê Xuân Ngũ đã sớm được làm quen, nuôi dưỡng bằng các làn điệu xoan cổ. Năng khiếu bẩm sinh được thừa hưởng từ dòng họ, cộng hưởng cùng sự chỉ bảo tận tình của người thân trong môi trường sống sôi động các hoạt động thực hành diễn xướng câu hát thờ Vua, đã giúp cậu nhanh chóng nắm bắt toàn bộ các quả cách xoan, kỹ năng hát, múa, đánh trống, gõ phách, đặc biệt là kỹ năng hát dẫn cách. Càng hiểu, thành thục các kỹ năng thực hành, cậu càng thấy đam mê, gắn bó với câu hát của tổ tiên như hơi thở cuộc sống. 
Con nhà nòi, cứng tay phách, tròn giọng ca là cậu thiếu niên Lê Xuân Ngũ đã là thành viên cứng của phường xoan Phù Đức, thường xuyên tham gia các buổi biểu diễn trong các lễ hội đình làng và nhận lời giao lưu, kết nghĩa với các phường xoan trong vùng, thậm chí có những chuyến đi kéo dài cả tháng trời về tận Bắc Ninh, Hà Tây (trước kia) biểu diễn. Cách mạng Tháng Tám thành công, niềm vui độc lập tự do chưa được bao lâu, cùng với cả nước, người dân Kim Đức bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trở lại xâm lược. Sống trong vòng kìm kẹp của chính quyền tay sai, những đêm trăng sáng, dẫu đình làng không còn, phường xoan Phù Đức vẫn duy trì các đêm diễn động viên, khích lệ tinh thần chiến sĩ, đồng bào bền gan vững chí, vững tin kháng chiến nhất định thắng lợi.
Ngày ông Ngũ rời quân ngũ trở về quê hương, đất nước vừa ra khỏi cuộc chiến, cũng như nhiều làng quê khác, cuộc sống của người dân Kim Đức gặp rất nhiều khó khăn, thiếu thốn. Đau xót hơn, đình làng, miếu cổ nơi diễn ra các lễ hội-không gian văn hóa thực hành diễn xướng hát xoan đã bị phá hoại, xuống cấp, đổ nát. Các thành viên phường xoan người còn, người mất. Câu hát thờ Vua bỗng chốc tưởng như đã thành ký ức vời xa. Năm 1979, cụ thân sinh tuổi cao sức yếu qua đời, ông Ngũ được tín nhiệm bầu làm Trùm phường xoan Phù Đức. Trong thời điểm kinh tế khó khăn, miếng cơm manh áo vẫn là gánh nặng được ưu tiên đặt lên vị trí hàng đầu, ông Ngũ vẫn không quên gõ cửa những người có trách nhiệm để tìm cách bảo tồn, giữ gìn giá trị văn hóa của hát xoan. Ông đã cùng với các cụ cao niên xin rước bài vị thờ Vua Hùng gửi ra đình Hùng Lô trong thời chiến tranh loạn lạc, tu bổ không gian văn hóa hát xoan. Cần mẫn từng chút một, phường xoan Phù Đức được củng cố, ôn luyện thường xuyên và bắt đầu biểu diễn phục vụ nhân dân trong các dịp lễ hội. Với vai trò Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát xoan xã Kim Đức, từ năm 1998, cùng với các kỹ năng hát dẫn cách, hát đế, múa, trình diễn, đánh trống và cả sử dụng phách, ông Ngũ đã tận tâm truyền dạy cho gần 200 người đủ các lứa tuổi những hiểu biết về nguồn gốc lịch sử, giá trị văn hóa của hát xoan. Nhiều học trò của ông đã trở thành các đào, kép nổi danh trong các phường xoan, có người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân hát xoan Phú Thọ.
Năm 2017, di sản hát xoan Phú Thọ làm nên kỳ tích chưa từng có tiền lệ: Thoát ra khỏi diện cần được bảo vệ khẩn cấp, được UNESCO công nhận Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là thành quả được tạo ra bởi những đóng góp không ngừng nghỉ của nhiều nghệ nhân như ông Ngũ. 
Là Nghệ nhân dân gian, Nghệ nhân Nhân dân cùng hàng loạt giấy khen, bằng khen, được địa phương đặc biệt quan tâm, nhiều lần được đề nghị giúp đỡ xây nhà mới, nhưng ông tiên chỉ phường xoan và vợ vẫn quyết định sống trong hai gian nhà tranh vách đất đã gắn bó cả đời người. Ngôi nhà đã chứng kiến hàng trăm đào, kép được cụ truyền dạy thành tài hằng ngày vẫn tấp nập khách thăm hỏi, xin cụ chỉ bảo các kỹ năng thực hành các làn điệu xoan cổ. Quy luật thời gian vốn khắc nghiệt, tuổi già sức yếu do bệnh tật nhưng được chứng kiến câu hát thờ Vua được giữ gìn, lan tỏa sâu rộng, được nhân loại vinh danh, cụ Ngũ nói giờ đã thấy mãn nguyện lắm rồi. 
Theo Bài & ảnh: Cẩm Ninh (NDĐT)

Có thể bạn quan tâm

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

Ở đặc khu Lý Sơn (Quảng Ngãi), lão ngư Dương Minh Thạnh được nhiều ngư dân gọi là “lão ngư Hoàng Sa” bởi có công “nối biển” Lý Sơn ra quần đảo Hoàng Sa. Ông còn được mệnh danh là “sói biển” Lý Sơn, bởi sức vươn khơi dẻo dai, từng 5 lần thoát chết thần kỳ giữa bão biển.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

(GLO)- Khi tà đạo “Hà Mòn” tan biến, trên những buôn làng ở xã Hra, xã Đak Pơ, niềm tin làm giàu đang được gieo lại từ chính mảnh đất cũ. Nhờ sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng cùng ý chí vươn lên của người dân, những vùng đất này đang chuyển mình mạnh mẽ. 

Xây thế trận lòng dân từ sâu rễ bền gốc nơi tà đạo Hà Mòn đi qua

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo Hà Mòn đi qua - Kỳ 2: Tỉnh ngộ sau chuỗi ngày tối tăm

(GLO)- Phía sau những lời hứa hẹn mơ hồ về một cuộc sống sung túc không cần lao động. Ở một số buôn làng, những mái nhà vốn yên ấm bị xáo trộn. Chỉ khi cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng kiên trì vận động, nhiều người mới dần nhận ra sự thật, tỉnh ngộ và quay về với cuộc sống bình thường.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo “Hà Mòn” đi qua - Kỳ 1: Nơi bóng tối tà đạo “Hà Mòn” đi qua

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo “Hà Mòn” đi qua - Kỳ 1: Nơi bóng tối tà đạo “Hà Mòn” đi qua

(GLO)- Có một thời, ở những ngôi làng Bahnar như Kret Krot (xã Hra), Kuk Kôn, Kuk Đak (xã Đak Pơ), nhịp sống bình yên bỗng chùng xuống. Tà đạo Hà Mòn như một “cơn gió độc” quét qua, để lại phía sau sự im ắng nặng nề, len lỏi vào từng mái nhà, khiến buôn làng trở nên khép kín, u ám.

Thúng chai lên phố

Thúng chai lên phố

Nghề đan thuyền thúng bằng tre (thúng chai) dùng để đi biển đánh bắt hải sản sau hàng trăm năm giờ đang dần mai một. Những ngư dân miền Trung vẫn âm thầm bám nghề bằng tình yêu mưa nắng đời người, và ngày càng nhiều những chiếc thúng chai rời biển về phố làm du lịch.

Những chuyện tình xuyên biên giới ở Ia O

Những chuyện tình xuyên biên giới ở Ia O

(GLO)- Trên vùng biên Ia O (tỉnh Gia Lai), dòng Pô Cô vừa là ranh giới tự nhiên, vừa là nhịp cầu kết nối lương duyên. Từ những lần qua lại thăm thân, dự lễ hội, nhiều mối tình nảy nở, hình thành nên những mái ấm xuyên biên giới bình dị, bền bỉ, góp phần dệt nên diện mạo riêng nơi phên giậu Tổ quốc.

Làng bồng bềnh trên dòng Pô Kô

Làng bồng bềnh trên dòng Pô Kô

Giữa miền biên viễn phía tây Gia Lai, trên dòng Pô Kô hùng vĩ, hàng chục gia đình từ Tây Nam bộ tìm đến lập nghiệp, dựng nên những căn nhà nổi chông chênh giữa sóng nước. Cuộc mưu sinh lặng lẽ thể hiện nghị lực của con người, ý chí bám trụ và khát vọng sống chan hòa cùng sông nước.

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

(GLO)- Ẩn giữa rừng sâu xã Krong (tỉnh Gia Lai), những căn lán nhỏ được dựng ngay dưới gốc giáng hương cổ thụ. Đó là nơi lực lượng bảo vệ rừng ăn ngủ, thay nhau canh giữ từng cây hương quý - những “báu vật” của đại ngàn.

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí bầu cử nơi biên giới

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí ngày hội lớn của toàn dân nơi biên giới

(GLO)- Những ngày cận kề cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Ia Mơ (tỉnh Gia Lai) phối hợp với chính quyền, già làng, người uy tín đến từng làng tuyên truyền, vận động bà con sẵn sàng tham gia ngày hội lớn của toàn dân.

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Khi phố xá đã lên đèn và nhiều gia đình yên giấc, trên những tuyến đường thuộc xã Long Hải (TPHCM) vẫn có những ánh đèn xe lặng lẽ di chuyển. Đó là ánh đèn của Đội SOS Long Hải - nhóm thanh niên tình nguyện đã suốt 7 năm qua hỗ trợ người dân gặp sự cố giao thông trong đêm.

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Giữa vùng lõi của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi núi đá vôi dựng đứng như những bức tường thành và rừng già nối tiếp đến tận biên Việt - Lào, có một lễ hội mà mỗi nhịp trống vang lên dường như làm nghiêng ngả cả đại ngàn: Lễ hội Đập trống của người Ma Coong.

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi mây trắng quấn quýt những đỉnh núi của vùng cao Đà Nẵng, có một cánh rừng không chỉ xanh bởi lá, mà còn xanh bởi ký ức. Người dân gọi đó là 'rừng bác Năm Công'.

Cán bộ trại giam động viên, chia sẻ với phạm nhân.

Tình người sau cánh cổng trại giam

(GLO)- Từ những câu chuyện rất thật của người trong cuộc, có thể thấy tính nhân văn trong công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân tại Trại tạm giam số 1, Công an tỉnh Gia Lai. Đó là nơi cán bộ, chiến sĩ đang kiên trì cảm hóa những người lầm lỗi bằng trách nhiệm và lòng nhân ái.

“Thần y trị điểu”

“Thần y trị điểu” ở An Khê

(GLO)- Hàng chục năm qua, căn nhà của anh Hoàng Huy (SN 1992, ở tổ 1, phường An Khê, tỉnh Gia Lai) luôn ríu rít tiếng chim. Ở đó, anh Huy âm thầm cứu chữa cho hàng trăm chú chào mào mắc bệnh từ khắp nơi gửi về.

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

(GLO)- Về thăm những khu tái định cư vùng thiên tai trên địa bàn tỉnh Gia Lai, chúng tôi cảm nhận được mùa xuân ấm áp đang về cùng với sắc hoa tươi thắm, khung cảnh sản xuất, sinh hoạt nhộn nhịp đang định hình trên vùng đất mới.

null