Cách làm này không chỉ giúp nâng năng suất, chất lượng mà còn tạo nguồn nguyên liệu ổn định, từng bước đưa cà phê địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Tổ chức lại sản xuất từ mỗi vườn cà phê
Trước đây, cà phê ở Bờ Ngoong chủ yếu được sản xuất theo từng hộ riêng lẻ, canh tác dựa theo kinh nghiệm nên năng suất, chất lượng chưa ổn định. Trong khi đó, thị trường ngày càng yêu cầu cao về quy trình sản xuất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, HTX trở thành đầu mối liên kết nông hộ, tổ chức lại sản xuất và kết nối với doanh nghiệp.
Theo ông Trần Quốc Hưng - Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Ia Ring (làng Khối Zét), trước đây, nhiều hộ chạy theo năng suất, chủ yếu sử dụng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Cách làm này có thể mang lại hiệu quả trước mắt nhưng về lâu dài khiến đất suy kiệt, cây nhanh xuống sức, năng suất và chất lượng giảm.
Từ mô hình cà phê hữu cơ với khoảng 30 ha ban đầu, HTX Ia Ring đã từng bước mở rộng diện tích sản xuất theo hướng bền vững. Thành viên được hướng dẫn thống nhất các khâu từ chọn giống, chăm sóc, bón phân, tưới nước đến thu hái. Các lớp tập huấn được tổ chức ngay tại vườn để nông dân trực tiếp quan sát và áp dụng.
Bên cạnh đó, HTX còn hướng dẫn bà con tận dụng phân chuồng, vỏ trấu để ủ phân vi sinh; duy trì thảm cỏ hợp lý nhằm giữ ẩm, tăng độ mùn; trồng cây che bóng, chắn gió. Nhờ thay đổi quy trình, gần 600 ha cà phê của HTX từng bước được chuẩn hóa, trong đó, nhiều diện tích đạt tiêu chuẩn 4C và Rainforest Alliance.
Hiệu quả của việc thay đổi quy trình thể hiện rõ qua năng suất. Năm 2019, năng suất bình quân chỉ khoảng 2-3 tấn cà phê nhân/ha; đến năm 2022 tăng lên khoảng 5 tấn/ha, một số vườn tái canh đạt khoảng 7 tấn/ha.
Ông Trần Văn An (làng Khối Zét) có 2,2 ha cà phê. Trước đây, năm nào được mùa, gia đình ông cũng chỉ thu được 5 tấn nhân đổ lại. Sau khi áp dụng quy trình mới, vụ cà phê năm 2025 đã cho thu hoạch khoảng 10 tấn nhân, toàn bộ sản lượng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
Cũng tại làng Khối Zét, gia đình ông Nguyễn Văn Bình có 3 ha cà phê. Vụ vừa qua, ông thu khoảng 18 tấn nhân, lợi nhuận sau chi phí khoảng 1,2 tỷ đồng. Theo ông Bình, người trồng cà phê hiện nay đã chú trọng hơn đến sức khỏe của đất và cân bằng sinh thái trong vườn thay vì chỉ tập trung tăng sản lượng.
Tương tự, gia đình ông Rlan Vân - Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Khối Zét cũng có hơn 2 ha cà phê. Sau khi tham gia HTX, diện tích này được sản xuất theo quy trình thống nhất. Vụ gần đây, gia đình thu khoảng 40 tấn quả tươi, sau xay xát còn gần 13 tấn nhân; lợi nhuận ước khoảng 1 tỷ đồng.
Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi giá trị
Trên nền tảng vùng nguyên liệu, HTX Ia Ring từng bước kết nối với doanh nghiệp thu mua, chế biến. Hiện toàn xã Bờ Ngoong có hơn 1.376 ha cà phê liên kết với doanh nghiệp để sản xuất theo các tiêu chuẩn như VietGAP, 4C, UTZ, Rainforest Alliance, GlobalGAP và hữu cơ.
Riêng HTX Ia Ring có khoảng 500 thành viên với gần 600 ha cà phê. Sản phẩm được các doanh nghiệp như: Vĩnh Hiệp, Sơn Huyền Phát, Ngọc Chương thu mua, chế biến phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
Trong chuỗi liên kết này, nông dân tập trung sản xuất theo quy trình; HTX tổ chức, quản lý vùng nguyên liệu; doanh nghiệp đảm nhận khâu thu mua, chế biến và kết nối thị trường. Nhờ đó, người dân giảm tình trạng bán riêng lẻ theo từng thời điểm, đồng thời có thêm cơ sở để thương lượng về giá.
Ông Nguyễn Hữu Tỵ - Chủ tịch UBND xã Bờ Ngoong - cho biết, liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Sản phẩm đáp ứng yêu cầu thị trường góp phần nâng thu nhập, giúp nhiều hộ thoát nghèo và từng bước vươn lên khá giả.
Từ hiệu quả với cây cà phê, mô hình liên kết đang được mở rộng sang cây trồng khác. Khoảng 50 hộ thành viên HTX Ia Ring hiện sản xuất gần 80 ha sầu riêng theo VietGAP. Địa phương đang hướng dẫn HTX hoàn thiện thủ tục cấp mã số vùng trồng, trước mắt dự kiến thực hiện khoảng 20 ha.
Việc mở rộng sang sầu riêng vẫn dựa trên nguyên tắc chuẩn hóa quy trình, quản lý vùng nguyên liệu rồi mới kết nối thị trường.
Theo ông Trần Quốc Hưng, mục tiêu của HTX không chỉ là giúp người dân tiêu thụ sản phẩm mà còn chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa có kiểm soát, bảo đảm chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Từ những vườn cây riêng lẻ, sự liên kết đang từng bước hình thành những vùng nguyên liệu có tiêu chuẩn, sản lượng và đầu ra ổn định. Đây cũng là cơ sở để cà phê và các cây trồng chủ lực ở Bờ Ngoong có thêm nền tảng để nâng giá trị, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, giúp giữ thị trường và vươn xa hơn.
Xã Bờ Ngoong hiện có hơn 3.586 ha cà phê, trong đó 3.319 ha đang cho thu hoạch. Năm 2025, sản lượng ước đạt khoảng 11.125 tấn. Cà phê là cây trồng chủ lực, nguồn sinh kế quan trọng của người dân địa phương, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm khoảng 66,9% dân số toàn xã.
