Sự thật sau những tác phẩm để đời-Kỳ 1: Ao thu xanh mướt giữa vườn Bùi

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Bao thế hệ người Việt đã thấm sâu những dòng thơ Thu trác tuyệt của Nguyễn Khuyến, hay man mác hoài niệm cùng Hai đứa trẻ của Thạch Lam, da diết yêu thương với Núi Đôi của Vũ Cao ... Nhưng từ trang sách ra đời thực thế nào?
 
Lạch nước hình dáng tự cây bút lông trước sân nhà cụ Nguyễn Khuyến xưa - Ảnh: THÁI LỘC
Ông Nguyễn Thanh Tùng, hậu duệ đời thứ 5 của cụ Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến, vẫn tháng ngày vun đắp thêm xanh khu từ đường nhìn về phía lạch nước hình cây bút lông và cái ao thu tựa nghiên mực nhà nho xưa.
Về làng Nguyễn Khuyến
Ấn tượng đầu tiên ở "làng Nguyễn Khuyến" là ngôi đình Vị Hạ (xã Trung Lương, huyện Bình Lục, Hà Nam) cổ kính tuyệt đẹp hướng ra cánh đồng mướt xanh. Thật ngỡ ngàng khi bước vào đình, những mảng chạm khắc lá hoa và các linh vật rất có hồn.
Cụ thủ từ Lê Công Dật tự hào về ngôi đình được công nhận di tích quốc gia năm 1997 này được làm từ thời Trần, ngót nghét 7 thế kỷ, là nơi thờ bốn vị thần tôn kính của làng. Cụ diễn giải về lịch sử và kiến trúc đình, rằng 28 cây cột bằng gỗ lim đường kính 70-80cm, tương ứng với nhị thập bát tú, tức 28 vì sao. "Cháu biết vì sao các cây cột không đồng đều nhau không? Các ngôi sao có ngôi to, ngôi nhỏ nên kích thước cột cũng to, nhỏ khác nhau. Mà này, mỗi cây cột ở đây đều được các cụ xưa đặt theo tên một vì sao riêng. Chúng tôi tiếc là không lưu lại được", cụ Dật khắc khoải tâm sự.
Nhưng điều tự hào hơn cả của dân làng vẫn là danh nhân Nguyễn Khuyến, bậc tài năng và đức độ tỏa ngời, được nhiều đời sau trọng vọng, truyền lưu mãi mãi với tên "làng Nguyễn Khuyến". Con đường từ quốc lộ 21A dẫn vào làng, qua các xóm đến tận nhà cụ Tam nguyên được gọi tên "đường Nguyễn Khuyến". Rồi cây cầu bêtông đầu làng cũng là "cầu Nguyễn Khuyến", hàng cây mượt xanh một bên sấu một bên keo cạnh cầu cũng được gọi tên "hàng cây Nguyễn Khuyến". Còn nữa là "công viên Nguyễn Khuyến", "thư viện Nguyễn Khuyến" nằm đây đó khắp làng...
Cụ Dật khoe đầu tháng 9 vừa rồi, Quỹ học bổng Nguyễn Khuyến đã phát thưởng cho chừng 100 học sinh khá giỏi và tân sinh viên của làng. Cụ còn bảo chúng tôi nên đến làng nhân ngày giỗ cụ Nguyễn Khuyến dịp rằm tháng giêng. Khi ấy, ao thu giữa vườn Bùi cùng căn nhà xưa được cụ Tam nguyên Yên Đổ nhiều lần đưa vào thơ trở thành nơi tổ chức lễ hội quan trọng nhất của làng...
 
Nội điện thờ danh nhân Nguyễn Khuyến - Ảnh: THÁI LỘC
Không gian rất thực vào thơ
Môn tử môn, chiếc cổng cổ kính dẫn vào vườn Bùi với căn nhà gỗ theo lối cổ phía trước là sân gạch rộng có 2 cây nhãn già to hơn 2 người ôm. Ao thu nằm khuất sau hàng cây tươi tốt, nhiều hoa lá mượt xanh.
Truyền nhân hiện sống trong khu di tích quốc gia được công nhận tháng 1-2019 này là ông Nguyễn Thanh Tùng, hậu duệ đời thứ 5 của Nguyễn Khuyến. Tôi vượt qua ngôi nhà 7 gian để vào từ đường 3 gian đằng sau, nơi thờ tự và trưng bày nhiều hiện vật, tác phẩm cùng bức tượng cụ Tam nguyên Yên Đổ. Người hậu duệ xúc động kể nhiều về những hiện vật đang được thờ cúng, rằng cái lư có đôi rồng cách điệu chúng tôi vừa thắp hương từng bị đánh cắp, bán qua nhiều chủ, sau 35 năm được người ta tìm đến trả lại một cách kỳ lạ. Rồi cái hộp đựng mũ, hộp đựng sách sơn son thếp vàng...
Ông Tùng nói riêng cái sập thờ là mới làm sau này. Sập xưa cũng bị đánh cắp trong thời khó, sau mấy mươi năm lưu lạc Nam Định, Hải Phòng, có người ngỏ ý trả lại nhưng gia đình không đồng ý nhận, bởi không thể đem thờ vật đã bị trộm cắp và ăn nằm trên đó...
Ông Tùng nay 78 tuổi, cùng người vợ Lê Thị Hằng - một nhà giáo hưu trí, đang sinh sống và gìn giữ khu nhà vườn xưa của cụ Nguyễn Khuyến. Không chỉ thuộc thơ vanh vách, ông Tùng còn diễn giải một cách rất riêng, rất thú vị về áng thơ trác tuyệt của cụ Tam nguyên Yên Đổ. Có lẽ, ông nhiều năm sinh sống dưới mái nhà cụ tổ, giữa khung cảnh mà những vần thơ, những cấu tứ cứ như giao hòa hữu cơ vào từng gốc cây, ngọn cỏ, lạch nước, bờ ao và vào cả tâm hồn ông...
Ông lý giải cụ tổ đưa mọi thứ trong không gian sống của mình vào văn thơ rất trung thực vì lo cảnh tam sao thất bản sau này. Nào là "Bảy gian nhà nhỏ tháng ngày ung dung/Tây nam có lạch nước trong" (Ngày hè ngẫu thành), "Trước cửa chừng hơn một mẫu ao" (Mua cá) cho đến "Chín sào tư thổ là nơi ở" (Xuân nhật nhị chư nhi)... đúng đến từng chi tiết. Chỉ tiếc vì nhiều lý do, khu vườn 9,4 sào bị thu hẹp còn hơn phân nửa, ao thu từ 1,3 mẫu còn 6 sào. Riêng ngôi nhà 5 gian 2 chái, vốn bị tháo dỡ gần trăm năm trước, vừa được đầu tư làm lại theo trí nhớ truyền lưu và theo những vần thơ cụ tổ để lại.
Sâu lắng ở ao thu
Thơ thẩn quanh sân nhà, dưới những gốc nhãn cổ thụ và các loại hoa trái sum sê mượt xanh, tôi cảm nhận bức tranh quê trong thơ của "thi nhân làng cảnh VN" quá thật. Từ ngôi nhà, khu vườn, bờ cây, ao thu... được Nguyễn Khuyến đưa vào thơ rất đỗi bình dị, tinh tế và sinh động. Vị chủ nhân nói lạch nước nằm ngang trước sân tượng trưng cho bút lông, còn ao thu cách một bờ đê đang thả sen hồng sen trắng bên kia chính là nghiên mực.
Chúng tôi tiếp tục men theo bờ ao, bước đi trên lối nhỏ phủ đầy lá khô, một bên trồng tre trúc dày đặc, một bên là dãy cây mít, cây nhãn và những bụi mẫu đơn hoa đỏ hoa vàng la đà mặt nước. Ngồi bệt xuống đám lá, trông xuyên mấy tán cây, từng mây vẫn lơ lửng trên nền trời xanh ngắt. Chợt nghĩ đến câu nói của hậu duệ Nguyễn Thanh Tùng: "Người ta đọc thơ là vậy, nhưng hiểu được danh nhân khó lắm, không phải dễ đâu".
Đúng thật, bên bờ ao thu giữa khu vườn xanh ngát, ngẫm ngợi bài thơ Thu điếu mà cứ thấy lảng vảng nỗi buồn; "ôm cần" mà thế giới suy tư rất khác, khác hẳn với bức tranh mùa thu trác tuyệt vây quanh thi nhân. Ông Tùng bảo nhiều người hiểu nhầm về thơ cụ tổ. Ông cho rằng "cá đâu đớp động dưới chân bèo" ở câu cuối không phải là cá ăn. "Thu điếu không chỉ là câu cá mùa thu, mà là lời điếu văn của cụ khóc cho chính cụ, khóc dòng tộc, khóc quê hương, khóc đất nước, khóc làng cảnh Việt Nam bị kẻ giặc giết chết", ông Tùng suy tư tâm sự...
Người hậu duệ dẫn lời thế hệ trước, cho biết sau khi Nguyễn Khuyến cáo quan về quê năm 1884, thủ lĩnh khởi nghĩa Hương Khê Phan Đình Phùng từng đến mời cụ tham gia nghĩa quân. "Cụ trả lời ông có cách của ông, tôi có cách của tôi...". Kể từ đó, giữa khu vườn bên trong cổng Môn tử môn, cụ đã dạy chữ cho biết bao môn sinh về tình yêu thiên nhiên mà cũng chính là hun đúc tình yêu dân tộc, Tổ quốc mình...
Ví mình là "thảo dân"
"Năm gian nhà cỏ thấp le te/Ngõ tối đêm sâu đóm lập lòe/Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt/Làn ao lóng lánh bóng trăng loe... - thưa, cụ không nói lợp cỏ. Cỏ là thảo, vua quan gọi dân là thảo dân. Cụ đang khiêm tốn ví mình về với dân và như thảo dân, chứ nhà cụ bằng gỗ lim không phải lợp cỏ. Nếu không về tìm hiểu thì bị lầm lẫn đấy", ông Nguyễn Thanh Tùng nói.

Người dân Đăkglei, Kon Tum sống giữa đại ngàn Ngọc Linh dùng cây thông ba lá làm củi, làm đèn thắp sáng và làm cả lễ vật hôn nhân linh thiêng. Đó chính là cây xà nu trong truyện ngắn nổi tiếng Rừng xà nu...

Kỳ tới: Xà nu - lễ vật hôn nhân

Thái Lộc (TTO)

Có thể bạn quan tâm

Điện Biên - Ký ức không phai, mãi mãi tự hào

Điện Biên - Ký ức không phai, mãi mãi tự hào

(GLO)- Hơn 70 năm trôi qua, những người góp sức làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” đã ở tuổi xưa nay hiếm, nhiều người không còn nữa. Dù vậy, trong từng câu chuyện, từng kỷ vật được gìn giữ, một thời hoa lửa vẫn hiện lên chân thực, xúc động và đầy tự hào.

Linh thiêng nguồn nước giữa đại ngàn

Linh thiêng nguồn nước giữa đại ngàn

Sương sớm còn vương trên những tán rừng già, giăng thành lớp màn mỏng bảng lảng phủ xuống buôn làng. Từng mái nhà dài của người Mnông ở xã Đam Rông 4 (Lâm Đồng) lặng lẽ thức giấc trong tiếng gà rừng gọi sáng, trong mùi khói bếp len qua vách gỗ.

Tình yêu kháng chiến - hạnh phúc trọn đời

Tình yêu kháng chiến - hạnh phúc trọn đời

(GLO)- Chiến tranh dẫu khốc liệt song từ sự đồng hành của những người cùng chung lý tưởng cách mạng, tình yêu đã đơm hoa kết trái, trở thành điểm tựa để người lính vững vàng giữa bom đạn, vun đắp nên hạnh phúc bền chặt sau ngày đất nước thống nhất.

Về lại ga xép

Về lại ga xép

Tôi đã cố cưỡng lại sự mời gọi của chuyến food tour (du lịch ẩm thực) tại trung tâm thành phố Hải Phòng (cũ) để xuống tàu sớm hơn ba ga.

Viết lại đời mình bằng việc tử tế

Viết lại đời mình bằng việc tử tế

(GLO)- Ít ai biết, sau dáng vẻ điềm đạm, ít nói của người đàn ông đã bước qua tuổi lục tuần - Kpă Dõ, Trưởng ban Công tác Mặt trận làng Lê Ngol (xã Bờ Ngoong) - là một quá khứ nhiều day dứt. Hai mươi lăm năm trước, vì nhẹ dạ và thiếu hiểu biết, ông bị lôi kéo vào con đường lầm lỡ.

Tìm các anh giữa cỏ non Thành cổ

Tìm các anh giữa cỏ non Thành cổ

Sáng 2.4 vừa qua, tại di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị (tỉnh Quảng Trị), Ban Chỉ đạo quốc gia tổ chức lễ phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Mùa săn kiến vàng

Mùa săn kiến vàng ở cao nguyên Gia Lai

(GLO)- Khi mùa khô phủ nắng lên những cánh rừng phía Tây Gia Lai, người Jrai bước vào mùa săn kiến vàng. Hành trình tìm kiếm những tổ kiến tuy nhọc nhằn nhưng cũng thú vị, thể hiện sự gắn bó giữa đồng bào dân tộc thiểu số với thiên nhiên từ xưa đến nay.

Ngày mới bên sông Pô Cô

E-magazine Ngày mới bên sông Pô Cô

(GLO)- Sớm mai ở Ia Krái, dòng Pô Cô uốn lượn như dải lụa bạc giữa mênh mông cây cối. Nước sông lăn tăn, gợn sóng nhỏ vỗ vào bãi cát vàng, len qua vườn rẫy, tạo thành một bản hòa ca của thiên nhiên và con người.

Giữ cây thuốc quý giữa đại ngàn An Toàn

Giữ cây thuốc quý giữa đại ngàn An Toàn

(GLO)- Tự xa xưa người Bahnar ở đại ngàn An Toàn (tỉnh Gia Lai) đã biết sử dụng nhiều loài cây rừng để làm thuốc chữa bệnh. Kinh nghiệm được chắt lọc qua nhiều thế hệ, không chỉ chăm sóc sức khỏe cộng đồng mà còn thể hiện sự am hiểu sâu sắc về tự nhiên, góp phần gìn giữ giá trị y học dân gian.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ cuối: Xây dựng thế trận lòng dân- tường lửa ngăn tà đạo

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ cuối: Xây dựng thế trận lòng dân- tường lửa ngăn tà đạo

(GLO)- Ba đối tượng cốt cán cuối cùng của tà đạo “Hà Mòn” bị bắt giữ tại khu vực núi Jơ Mông (giáp ranh xã Hra và xã Lơ Pang) vào ngày 19-3-2020 đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khép lại hành trình đấu tranh kéo dài hơn một thập kỷ.

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

Ở đặc khu Lý Sơn (Quảng Ngãi), lão ngư Dương Minh Thạnh được nhiều ngư dân gọi là “lão ngư Hoàng Sa” bởi có công “nối biển” Lý Sơn ra quần đảo Hoàng Sa. Ông còn được mệnh danh là “sói biển” Lý Sơn, bởi sức vươn khơi dẻo dai, từng 5 lần thoát chết thần kỳ giữa bão biển.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

(GLO)- Khi tà đạo “Hà Mòn” tan biến, trên những buôn làng ở xã Hra, xã Đak Pơ, niềm tin làm giàu đang được gieo lại từ chính mảnh đất cũ. Nhờ sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng cùng ý chí vươn lên của người dân, những vùng đất này đang chuyển mình mạnh mẽ. 

Xây thế trận lòng dân từ sâu rễ bền gốc nơi tà đạo Hà Mòn đi qua

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo Hà Mòn đi qua - Kỳ 2: Tỉnh ngộ sau chuỗi ngày tối tăm

(GLO)- Phía sau những lời hứa hẹn mơ hồ về một cuộc sống sung túc không cần lao động. Ở một số buôn làng, những mái nhà vốn yên ấm bị xáo trộn. Chỉ khi cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng kiên trì vận động, nhiều người mới dần nhận ra sự thật, tỉnh ngộ và quay về với cuộc sống bình thường.

null