Năm nay tôi chợt nhớ tới 2 ca khúc rất nổi tiếng, có tên gần giống nhau - Hà Nội Huế Sài Gòn và Huế Sài Gòn Hà Nội của 2 nhạc sĩ lớn người Việt, đó là nhạc sĩ Hoàng Vân và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.
Nhạc sĩ Hoàng Vân (1930-2018). Ảnh tư liệu
1. Về nhạc sĩ Hoàng Vân, chúng ta đã quá quen thuộc với âm nhạc của ông. Nhưng thông tin này khiến chúng ta càng tự hào hơn về Hoàng Vân: hơn 700 tác phẩm âm nhạc của nhạc sĩ Hoàng Vân sáng tác trong giai đoạn 1951-2010, được công nhận Di sản tư liệu thế giới.
Ngày 10-4-2025, tại Paris (Pháp), Hội đồng Chấp hành UNESCO đã nhất trí ghi danh “Bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân” của Việt Nam vào danh mục Ký ức thế giới. Vâng, đã vào được “Ký ức thế giới” có nghĩa rằng âm nhạc Hoàng Vân đã được nhân loại nhớ đến, đã nằm trong ký ức của nhân loại.
Công cuộc đấu tranh cho thống nhất đất nước đã chính thức bắt đầu từ năm 1954. Ở miền Bắc Việt Nam, những năm tháng từ 1954 tới 1961 đã xuất hiện dòng nhạc Đấu tranh thống nhất. Dòng nhạc ấy rất nổi tiếng ở miền Bắc, sản sinh ra những tác phẩm “đi cùng năm tháng”.
Cho tới hôm nay, những tác phẩm ấy vẫn được hát lên bởi các ca sĩ và đông đảo người hâm mộ. Tác phẩm Hà Nội Huế Sài Gòn của nhạc sĩ Hoàng Vân nằm trong dòng chảy này, được nhạc sĩ sáng tác năm 1961.
Về tác phẩm này, có một chuyện nhỏ cần được nhắc lại. Năm 1960, nhà thơ Lê Nguyên sáng tác bài thơ Hà Nội Huế Sài Gòn. Đọc bài thơ này, nhạc sĩ Hoàng Vân bắt nhịp cảm xúc, ông đã cắt tỉa sắp xếp lại, làm gọn vì bài thơ hơi dài, và viết nên tác phẩm âm nhạc cùng tên.
Tôi còn nhớ, hồi ấy tôi còn rất nhỏ, nhưng rất thích bài hát Hà Nội Huế Sài Gòn của Hoàng Vân. Có lần tôi xem trên báo Nhân Dân hay báo Thống Nhất gì đó, thấy ghi rõ bên dưới đầu đề bài hát là - nhạc Hoàng Vân, thơ Lê Nguyên. Chẳng hiểu vì sao, qua nhiều tháng năm, cái tên nhà thơ Lê Nguyên biến mất.
Chính Hoàng Vân cũng đã nhiều lần xác nhận, Lê Nguyên là tác giả phần lời của ca khúc Hà Nội Huế Sài Gòn. Ca khúc Hà Nội Huế Sài Gòn là ca khúc trữ tình, tha thiết và day dứt. Phần lời ngắn gọn, nhưng được âm nhạc đẩy lên, nên mang sức lan tỏa lớn. Xin được giới thiệu với bạn đọc chi tiết dưới đây:
Hà Nội Huế Sài Gòn
“Trên đất mẹ nắng hồng như lụa
Trải nghìn năm gắn bó (miền) hai miền
Như cành chung gốc lớn lên
Như anh em của mẹ hiền Việt Nam!
Ơ ơ ơ ơ ơ ơ ơ ơ.....
Huế của miền Trung ruột thịt với sông Hương tha thiết giọng hò
Đã vùng lên! Một mùa thu hòa trong tiếng thét căm thù hôm nay!
Huế cầm tay Sài Gòn Hà Nội bên dãy Trường Sơn ngời sáng tin yêu
Ơi! Sài Gòn vang lời ca bất khuất, của miền Nam đi trước về sau!
Cánh sen thắm vẫn tươi màu, lời thề còn nhớ khắc sâu trong lòng
Đây miền Nam! Thành đồng Tổ quốc!
Bên Cửu Long rực rỡ tên vàng
Thành phố vinh quang Hồ Chí Minh
Tiếng người mang trong lòng!”
Ca khúc này được nhiều ca sĩ nổi tiếng trình diễn, tiêu biểu nhất là các giọng ca lớn miền Bắc thời kháng chiến như Thanh Huyền, Kim Oanh, về sau có thêm một số danh ca khác như Thu Hiền, Triệu Đình Minh, Trang Thanh, Thùy Trinh.
Tốp ca nữ Đài Tiếng nói Việt Nam cũng trình bày ca khúc này rất xuất sắc. Nhiều thế hệ người nghe ở miền Bắc đã thuộc lòng vì quá yêu thích ca khúc này.
Với nhạc sĩ Hoàng Vân, tôi chỉ được gặp ông một lần duy nhất. Đó là tại một cuộc hội thảo về văn nghệ ở Tây Ninh, sau hòa bình chưa lâu. Nhạc sĩ Hoàng Vân khi đó đã rất nổi tiếng. Còn tôi chỉ là một nhà thơ trẻ.
Tan hội thảo, trên đường về Sài Gòn, tình cờ tôi gặp Hoàng Vân khi xe dừng cho khách uống nước. Do tôi có đọc một tham luận, nên Hoàng Vân biết tôi. Anh trò chuyện với tôi rất thân tình.
Cách thể hiện của ông khiêm nhường, khiến tôi ấn tượng mãi - vì sao ông lại giản dị đến thế, chân thành đến thế với một nhà thơ trẻ, gần như chẳng quen biết gì với ông như tôi. Sau này tôi ngộ ra, khiêm nhường, giản dị và chân thành là điều thường thấy ở những nhân cách lớn, Hoàng Vân là một người như vậy.
2. Về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn với ca khúc để đời Huế Sài Gòn Hà Nội, thì sau giải phóng về Sài Gòn tôi mới được nghe. Nghe lần đầu đã thấm ngay, đã kết ngay.
Hồi đó, tôi được một người bạn cho một chiếc cassette cũ nhưng còn tốt, kiếm được cuốn băng ghi chương trình Ca khúc da vàng của nhạc Trịnh Công Sơn, tôi với nhà thơ Ngô Thế Oanh đi đâu cũng mang kè kè chiếc cassette và cuốn băng, mở nghe suốt ngày.
Không chỉ ca khúc Huế Sài Gòn Hà Nội, không chỉ chúng tôi, mà rất nhiều anh em văn nghệ sĩ trí thức từ Hà Nội vào Sài Gòn cũng nghe, say mê ca khúc của Trịnh Công Sơn.
Nếu ca khúc Hà Nội Huế Sài Gòn của Hoàng Vân trữ tình tha thiết bao nhiêu thì ca khúc Huế Sài Gòn Hà Nội của Trịnh Công Sơn mãnh liệt, khao khát bấy nhiêu. Xin được giới thiệu ra đây ca khúc này:
Huế Sài Gòn Hà Nội
“Huế Sài Gòn Hà Nội, quê hương ơi sao vẫn còn xa
Huế Sài Gòn Hà Nội bao nhiêu năm sao vẫn thờ ơ
Việt Nam ơi còn bao lâu những con người ngồi nhớ thương nhau
Triệu chân em Triệu chân anh Hỡi ba miền vùng lên cách mạng
Đã đến lúc nối tấm lòng chung
Tuổi thanh niên hãy đi bằng những bước tiền phong
Từ Trung Nam Bắc chờ mong nung đốt
Những bó đuốc reo vui tự do
Đường đi đến những nơi lao tù
Ngày mai sẽ xây trường hay họp chợ
Dân ta về cày bừa đủ áo cơm no
Bàn tay giúp nước bàn tay kiến thiết
Những dấu căm hờn xưa nhạt mờ
Nhà ta xây mái vườn ta thêm trái
cho em ra đầu núi ca tình vui
Bắc Nam Trung ơi đoàn kết một miền
Phá biên thuỳ mở rộng đường thêm
Dựng nước bình yên”
Như vậy, khoảng 11 năm sau ca khúc Hà Nội Huế Sài Gòn của Hoàng Vân ra đời tại Hà Nội thì ca khúc Huế Sài Gòn Hà Nội của Trịnh Công Sơn xuất hiện tại Sài Gòn.
Thử nghĩ mà xem, ca từ mãnh liệt và trực diện của ca khúc Trịnh Công Sơn xuất hiện ngay giữa Sài Gòn với những câu thơ thế này: “Việt Nam ơi còn bao lâu những con người ngồi nhớ thương nhau/ Triệu chân em Triệu chân anh Hỡi ba miền vùng lên cách mạng…” thì tác giả phải chịu nguy hiểm thế nào dưới chế độ Sài Gòn?
Rõ ràng Trịnh Công Sơn đã rất can đảm khi viết ca khúc Huế Sài Gòn Hà Nội, anh chấp nhận người ta sẽ làm khó dễ, thậm chí bắt giam mình.
Và cả 2 ca khúc, một của Hoàng Vân, một của Trịnh Công Sơn, đều còn lại cho tới hôm nay, và dĩ nhiên, cho tới muôn đời sau.
***
Ở đầu bài viết này, tôi có kể rằng, những ngày cuối năm này vắt sang năm sau tôi thường nghĩ về quê hương mình, về đất nước mình, về niềm vui được đón một năm mới bình an trong hòa bình thống nhất.
Thưa với bạn, thật vậy, giữa những ngày chuẩn bị tạm biệt năm 2025 đón năm mới 2026, quá nhiều nơi trên trái đất này đang có xung đột, chiến tranh, tôi thấy niềm vui của mình dường như lớn hơn mọi năm.
Tôi năm nay, tính cả tuổi mụ đã tròn 80 tuổi. Và ông già 80 tuổi xin rưng rưng khẳng định với bạn rằng, đó thật sự là một niềm hạnh phúc vô cùng lớn, thế hệ chúng tôi kỳ vọng các thế hệ trẻ tiếp nối sẽ giữ gìn thật trọn vẹn.
