Lệ Mật - làng 'cầm tinh' con rắn

Sự tích của “làng rắn”

Trước khi tìm hiểu các món ẩm thực về rắn tại Lệ Mật (phường Việt Hưng, Long Biên, Hà Nội), chúng tôi vào đình Lệ Mật để biết thêm về văn hóa vùng đất này. Ông Trần Minh Trí, Phó ban quản lý Cụm di tích đình chùa Lệ Mật cho biết, từ nhiều thế kỷ trước, vùng đất này có tên là Trù Mật.

Tương truyền, vào thời nhà Lý thuộc thế kỷ XI, có công chúa con vua đi thuyền ngắm cảnh trên sông Thiên Đức (sông Đuống ngày nay) đã bị thủy quái có hình con rắn bắt giữ. Tùy tùng đi theo chịu bó tay, may có chàng trai họ Hoàng người làng Trù Mật đã chém chết rắn, vớt được xác công chúa.

Được nhà vua hậu thưởng, nhưng chàng trai họ Hoàng đã từ chối mọi công danh, chỉ xin về lập ấp ở phía tây thành Thăng Long, biến những nơi hoang vu thành 13 trại trù phú (thường gọi là thập tam trại).

Sau đó, chàng trai họ Hoàng quay về làng Trù Mật sinh sống, được dân làng suy tôn là Thành hoàng làng. Noi gương Thành hoàng, sau này người dân Trù Mật ngoài việc làm nông còn phát triển thêm nghề bắt và nuôi rắn nên đời sống khá sung túc. Đến thế kỷ XVII, vì kỵ húy tên gọi của chúa Trịnh Chù, làng Trù Mật được đổi tên thành Lệ Mật như hiện nay.

“Tại đình hiện còn giữ được những đạo sắc phong của các triều vua từ thế kỷ XVIII đến XX để tôn vinh công đức của Thành hoàng làng Lệ Mật đã có công khai phá đất hoang để làm trại ấp. Hàng năm, lễ hội làng Lệ Mật được tổ chức trong vài ngày, với chính hội là ngày 23/3 âm lịch. Trong lễ hội có điệu múa rắn độc đáo ở sân đình để nhớ về tích Thành hoàng làng đã chém rắn xa xưa”, ông Trí cho biết.

Trải qua nhiều đời, đến nay người dân Lệ Mật vẫn tiếp tục nghề truyền thống của cha ông. Ban đầu, họ chỉ bắt và nuôi rắn để làm các loại thuốc. Rượu rắn sử dụng cho các trường hợp thận dương kém, đau xương khớp, đau dây thần kinh ngoại biên. Mỡ rắn dùng để điều trị các trường hợp bỏng lửa, chốc đầu, nứt nẻ da chân. Mật rắn có tác dụng hạ sốt, tiêu đờm, giảm ho, trị hen suyễn cho trẻ em. Nọc rắn dùng sản xuất huyết thanh kháng độc khi bị rắn cắn.

Da rắn làm đồ thủ công mỹ nghệ… Dần dà, các món ăn được chế biến từ rắn bắt đầu phát triển. Ban đầu, thịt rắn được chế biến từ những món đơn giản như rắn ướp muối tiêu để nướng, rắn xào hành răm, rắn băm nhỏ xào giòn… Sau đó, các món ăn được cải tiến dần thành 7 món, 9 món rồi hơn chục món như hiện nay.

Khi phát triển ẩm thực về rắn từ vài món đến hơn chục món, làng Lệ Mật càng được nhiều du khách gần xa biết đến. Đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước có thể coi là thời đỉnh cao của ẩm thực về rắn tại làng Lệ Mật. Khi đó, mỗi khi khách đến đầu làng đã có nhiều thanh niên đứng chờ sẵn để mời chào và dẫn khách về nhà hàng của mình.

Tuy náo nhiệt thế, nhưng không có chuyện người của nhà hàng này cãi nhau với người của nhà hàng khác để giành khách. Bởi ngày ấy, lượng khách đến Lệ Mật rất đông, có nhà hàng không đủ chỗ để tiếp khách.

“Từ chỗ nhà hàng phát triển, nhiều hộ gia đình ở đây đã nuôi rắn để cung cấp cho các nhà hàng. Mô hình kinh tế này khiến con rắn tại làng Lệ Mật trở thành món đặc sản của người dân Hà Nội và những thực khách gần xa”, ông Trí nói.

“Đến với Lệ Mật, du khách có thể hiểu thêm về văn hóa lâu đời của vùng đất này, chứ không chỉ thưởng thức những món ăn về rắn”.

Ông Trương Khắc Lập, chủ nhà hàng Rắn Ráo

Ẩm thực được chế biến từ rắn

Chúng tôi đến nhà hàng của ông Nguyễn Văn Dực, một trong những địa chỉ nổi tiếng về rắn của làng Lệ Mật lâu nay. Khoảng ba chục năm trước, khi Lệ Mật bắt đầu có những món ăn về rắn, ông Dực là một trong những người mở quán đầu tiên. Ông Dực hiện bị nặng tai, nhưng qua trò chuyện với ông cũng như đã từng thưởng thức món rắn ở quán của ông trước đó vài lần nên chúng tôi có những hiểu biết nhất định về món ăn này. Ẩm thực rắn tại Lệ Mật, khi khách nhập bàn cũng là lúc các món rượu tiết rắn và mật rắn được bày lên trước, sau đó các món ăn được chế biến rồi mang lên theo thứ tự.

Các món ăn về rắn tại đây khá phong phú, tập trung chủ yếu vào các món như rắn xào lăn, rắn nướng lá lốt, sườn rắn băm ăn với bánh đa, da rắn chiên giòn, nem rắn, lòng rắn xào, xôi mỡ rắn, rắn tần thuốc bắc, cháo rắn, lẩu rắn… Mỗi món ăn được chế theo gia vị riêng như tỏi, gừng, sả, rau răm…, khi bưng lên đều thoảng hương vị thịt rắn, tạo cảm giác hấp dẫn.

Thưởng thức rắn thường uống rượu, không nên uống bia. Ngoài những món chính, những món cuối cùng là xôi mỡ rắn và cháo rắn đều được làm với đậu xanh. Khi khách đã lửng dạ, vẫn có thể ăn thêm những món này cho “ấm” bụng.

Tại nhà hàng Rắn Ráo, chúng tôi được chủ nhà hàng Trương Khắc Lập cho biết, thực khách đến Lệ Mật có thể ăn rắn hổ mang chúa, hổ ngựa…, nhưng rắn ráo là loài nhiều thịt, dễ chế biến, giá lại bình dân nên được nhiều thực khách lựa chọn.

Do vậy ông Lập đã lấy tên nhà hàng là Rắn Ráo, chỉ bán các món ăn được chế biến từ loài rắn này. Rắn ráo cũng làm được tất cả các món về rắn, nhưng tập trung chủ yếu là các món rắn xào lăn, xương rắn chiên giòn, lòng xào miến, nem rắn, chả rắn cuốn lá lốt…

“Tại đây, khách du lịch nước ngoài khi đến tham quan Lệ Mật cũng vào nhà hàng. Họ chủ yếu thưởng thức món nem rắn và chả rắn nướng lá lốt. Ngoài ra, tại nhà hàng, chúng tôi còn bày bán thêm một số mặt hàng như rượu rắn, các sản phẩm chế biến từ da rắn như thắt lưng, ví, giày… được khách nước ngoài mua để làm quà lưu niệm”, ông Lập cho biết.

Cách tiếp cận, đón khách du lịch như ông Lập vừa nói cũng là điều mà các hộ kinh doanh tại Lệ Mật đang hướng tới. Trước đó, sau khi rời đình Lệ Mật, chúng tôi đã tới Nhà trưng bày sản phẩm làng nghề truyền thống Lệ Mật để xem những sản phẩm từ con rắn của làng nghề này như rượu rắn, các mặt hàng làm từ da rắn như ví, thắt lưng, túi xách...

Được biết, tháng 4/2024, Lệ Mật đã được UBND thành phố Hà Nội công nhận là điểm du lịch cấp thành phố, nơi sẽ kết hợp những cảnh quan quý báu của cụm di tích đình làng Lệ Mật với các món ẩm thực tại đây, để Lệ Mật tiếp tục là một điểm đến hấp dẫn của du khách gần xa.

Theo KIẾN NGHĨA - VIẾT HÀ (TPO)