Không chỉ kế thừa các giải pháp trước đây, công điện lần này nhấn mạnh trách nhiệm người đứng đầu, đồng thời siết chặt kỷ luật thực thi và tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý nghề cá.
Kiểm soát hiệu quả từ số hóa nghề cá
Một yêu cầu cốt lõi của Công điện số 34/CĐ-TTg là xây dựng cơ sở dữ liệu nghề cá “đúng, đủ, sạch, sống”. Với Gia Lai, tỉnh đã cụ thể hóa việc này thông qua nỗ lực hoàn thiện hệ thống quản lý đội tàu trên nền tảng số trong thời gian qua.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối tháng 4-2026, toàn tỉnh có 5.765 tàu cá từ 6 m trở lên được đăng ký, trong đó, 3.158 tàu khai thác vùng khơi (chiếm gần 55%), 1.802 tàu vùng bờ và 805 tàu vùng lộng.
Điều đáng chú ý là toàn bộ dữ liệu này đã được chuẩn hóa, đồng bộ với hệ thống Cơ sở dữ liệu nghề cá của Việt Nam (VNFishbase) và Cơ sở dữ liệu dân cư (VNeID). Dữ liệu chính xác là “xương sống” của toàn bộ hệ thống quản lý, từ cấp phép khai thác đến giám sát hành trình.
Việc “làm sạch” dữ liệu không chỉ giúp loại bỏ tình trạng “tàu ma” mà còn tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc thủy sản - một yêu cầu then chốt của Ủy ban châu Âu (EC).
Hiện nay, 100% tàu cá đang hoạt động của tỉnh đều được cấp phép khai thác. Cùng với đó, nhật ký khai thác điện tử đã được triển khai trên 3.257 tàu trong tổng số 3.966 tàu cá từ 12 m trở lên, từng bước thay thế phương thức ghi chép thủ công, giảm gian lận và tăng tính minh bạch.
Không dừng ở số hóa, Gia Lai còn đi đầu trong ứng dụng công nghệ giám sát, là địa phương đầu tiên lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) cho nhóm tàu từ 12 m đến dưới 15 m có nguy cơ vi phạm cao. Chính sách hỗ trợ 50% chi phí lắp đặt (tối đa 10 triệu đồng/máy) đã tạo động lực để ngư dân tham gia.
Đặc biệt, từ cuối năm 2025, hệ thống cảnh báo tự động tàu mất kết nối hoặc vượt ranh giới đã được đưa vào vận hành, giúp phát hiện vi phạm từ sớm, từ xa. Đây là yếu tố then chốt để tỉnh chuyển dần từ “xử lý” sang “phòng ngừa” vi phạm.
Những kiến nghị từ thực tiễn
Cùng với hiện đại hóa quản lý, Gia Lai lựa chọn cách tiếp cận quyết liệt trong thực thi pháp luật. Từ năm 2024 đến nay, 943/943 tàu cá vi phạm mất kết nối VMS đã bị phát hiện và xử lý; trong đó, 513 trường hợp bị xử phạt với tổng số tiền hơn 15,9 tỷ đồng.
Các trường hợp vi phạm nghiêm trọng như khai thác vượt ranh giới đều bị xử lý triệt để. Đáng chú ý, một vụ việc liên quan đến tàu cá bị nước ngoài bắt giữ đã bị khởi tố với mức án lên tới 2 năm 6 tháng tù. Quan điểm xuyên suốt được lực lượng chức năng nhấn mạnh là “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.
Tuy nhiên, xử lý vi phạm chỉ là một phần của bài toán. Để giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản, Gia Lai triển khai mạnh mẽ chính sách hỗ trợ giải bản tàu cá không đủ điều kiện hoạt động hoặc không có nhu cầu hoạt động và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho ngư dân.
Từ đầu năm đến nay, hơn 212 tỷ đồng từ ngân sách đã được bố trí để hỗ trợ trên 800 tàu cá đăng ký giải bản và giúp gần 950 lao động đăng ký chuyển đổi nghề.
Ngoài ra, trong thời gian chờ chuyển đổi, ngư dân còn được hỗ trợ 3 triệu đồng/tàu/tháng cùng 30 kg gạo/nhân khẩu/tháng; thời gian hỗ trợ trong 7 tháng (từ tháng 9-2025 đến tháng 3-2026). Đây không chỉ là chính sách kinh tế mà còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, giúp người dân yên tâm chuyển sang sinh kế bền vững hơn.
Dù vậy, theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thực tiễn vẫn đặt ra không ít thách thức với tỉnh. Đáng chú ý là một bộ phận tàu cá hoạt động ngoài địa bàn tỉnh, neo đậu tại các tỉnh khác, gây khó khăn cho công tác quản lý. Để khắc phục, tỉnh đã thành lập các tổ công tác liên tỉnh, phối hợp kiểm soát và kiên quyết không cho tàu không đủ điều kiện xuất bến.
Theo ông Cao Thanh Thương - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, từ thực tiễn này, tỉnh đã kiến nghị Chính phủ chỉ đạo tỉnh nào để tàu cá không đủ điều kiện hoạt động khai thác thủy sản xuất bến thì tỉnh đó chịu trách nhiệm.
Bên cạnh đó, tỉnh đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, đẩy mạnh việc tích hợp, hợp nhất các phần mềm quản lý thành một nền tảng dùng chung nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm tính đồng bộ, liên thông dữ liệu và tạo thuận lợi cho các cơ quan, đơn vị, cá nhân trong quá trình triển khai thực hiện tại địa phương.
Ông Cao Thanh Thương nhận định, nếu các giải pháp được triển khai đồng bộ theo tinh thần Công điện số 34/CĐ-TTg, mục tiêu cùng cả nước gỡ “thẻ vàng” IUU trong năm 2026 là hoàn toàn khả thi.
Riêng Gia Lai đang quyết tâm cao độ, không chỉ để đáp ứng yêu cầu của EC mà xa hơn là xây dựng ngành thủy sản minh bạch, có trách nhiệm và phát triển bền vững trong dài hạn.