Đi tìm giống lúa 'tiến vua'

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
'Tôm rằng bóc vỏ bỏ đuôi/Gạo de An Cựu mà nuôi mẹ già', câu ca dao gắn liền với giống lúa “tiến vua” nổi tiếng, từng ghi chép trong chính sử triều Nguyễn.
Nhóm nghiên cứu do PGS-TS Phan Phước Hiền (bên phải) dẫn đầu trồng khảo nghiệm giống lúa cổ Việt Nam. Ảnh: NHÂN VẬT CUNG CẤP
Nhóm nghiên cứu do PGS-TS Phan Phước Hiền (bên phải) dẫn đầu trồng khảo nghiệm giống lúa cổ Việt Nam. Ảnh: NHÂN VẬT CUNG CẤP
Nhưng giờ đây, giống lúa ấy vẫn đang biệt tích, dù đã có nhà nghiên cứu đeo đuổi nhiều năm...
Vì sao gạo de biến mất ?
Gạo de nổi tiếng như vậy, nhưng bây giờ giống lúa ấy ở đâu vẫn đang là câu hỏi đau đáu của các nhà khoa học nông nghiệp. Theo nhà nghiên cứu Hồ Vĩnh (Thừa Thiên-Huế), tên gọi lúa de được ký âm Mễ nhi, đọc là “nhe” hoặc “gie”, song do đặc trưng phát âm theo cách Huế nên đọc thành “de”.
Năm 1828, vua Minh Mạng đã có chỉ dụ cho các địa phương có các giống lúa, nếp thơm ngon đều phải đem nộp lên, để gieo trồng phục vụ triều đình. Chỉ dụ ghi: “Chiếu tư cho các hạt chọn mua hạng thóc nếp thơm, thóc trắng, có thể gieo trồng được, phải phân biệt hạng nào hết hạn cày cấy sớm hay muộn, phải nêu ruộng sâu hoặc ruộng khô, để nộp lên tất cả; phủ Thừa Thiên, thóc thơm ở An Cựu, thóc nếp thơm ở An Thuận; tỉnh Quảng Trị thóc Minh Xuân, thóc trắng mỗi hạng đều hai hộc; tỉnh Quảng Nam, thóc nếp thơm, thóc cánh mỗi thứ hai hộc; ở Bắc thành, thóc cánh, thóc nếp mỗi thứ ba hộc, đều giao cho phủ Thừa Thiên cất vào kho để dùng”.
Sách Đại Nam nhất thống chí (biên soạn đời Tự Đức) chép: “Lúa thơm, tục gọi lúa da (de), thân lúa cứng, bông lúa dày, hạt thóc hơi dài, gạo rất trắng, nấu cơm rất thơm mềm; lại có một loại tục gọi de trắng, hạt thóc hơi vàng, gạo trắng và thơm, tháng 10 cấy, tháng 3 chín, ưa ruộng thấp các tỉnh đều có, nhưng chỉ có lúa trồng ở xã An Cựu, huyện Hương Thủy là hơn cả, cũng gọi là “lúa hương An Cựu”, hàng năm phải cống”.
Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), khi đúc cửu đỉnh, triều đình Huế đã cho khắc hình tượng lúa de vào Cao đỉnh. Còn sách Đại Nam nhất thống chí (biên soạn đời Duy Tân), mục Thổ sản phủ Thừa Thiên chép các loại ngũ cốc có nhắc đến một loại Hương Đạo, tục danh lúa “Nhe vàng”, hột lúa hơi dài, sắc gạo rất trắng mà thơm và mềm cơm, tháng 10 cấy, tháng 3 chín, sản xuất ở tổng xã An Cựu, huyện Hương Thủy, thường năm có cống hiến…
Đất làng An Cựu xưa vốn rất rộng, thuộc huyện Kim Trà, trải rộng từ đông sang tây gồm 10 ấp. Trong số đất đồng ruộng này, triều đình “quy hoạch” ra 10 mẫu gọi là Hương canh điền tập mẫu, dùng để trồng lúa de để tiến cung.
Khảo cứu địa bạ triều Nguyễn, nhà nghiên cứu Hồ Vĩnh tìm thấy tờ khai của Bộ Hộ đề ngày 11.12 năm Khải Định thứ 3 (1918) có trình bày 10 mẫu cấy lúa tiến cung hằng năm tại xã An Cựu. Ông Hồ Vĩnh còn tìm thấy cột mốc hình chữ nhật kích cỡ 110 x 35 x 12 cm ghi 5 chữ Hán “Hương canh điền thập mẫu” thuộc địa phận ấp Ngũ Đông, xã An Cựu xưa (nay là P.An Cựu, TP.Huế). Hằng năm, số thóc thu hoạch sau mỗi vụ đều do các quan thuộc Bộ Hộ quản lý khám xét cẩn thận và nộp vào kho Thần Thương ở kinh đô. Trong khu nhà kho nói trên, còn có một nhà kho gọi là Ngự Mễ Sở, nơi tích trữ gạo vua ăn.

Giống lúa de đỏ được PGS-TS Phan Phước Hiền thu thập từ IRRI. Ảnh: NHÂN VẬT CUNG CẤP
Giống lúa de đỏ được PGS-TS Phan Phước Hiền thu thập từ IRRI. Ảnh: NHÂN VẬT CUNG CẤP
Sau khi triều Nguyễn kết thúc (1945), việc trồng lúa tiến cung không còn nữa. Cùng với nhu cầu sản xuất lương thực của những giai đoạn kinh tế khó khăn, người dân chỉ lưu tâm đến những giống lúa có năng suất cao và từ bỏ những giống lúa địa phương, truyền thống. Quá trình phát triển đô thị hóa của TP.Huế cũng khiến cánh đồng An Cựu thu hẹp dần, đến nay đã gần như bị xóa sổ hoàn toàn. Gạo de vì thế đã biến mất.
Xuất ngoại tìm giống lúa việt
Trong khi giống lúa de trong nước gần như “tuyệt chủng” thì một cơ may đã mở ra, khi một nhà khoa học tình cờ bắt gặp lại những hạt thóc giống cổ của Việt Nam còn lưu trữ ở Gene Bank (Ngân hàng Gene) của Viện Lúa quốc tế (IRRI) tại Philippines.
Vốn là một người con xứ Huế, TS Phan Phước Hiền, giảng viên Trường ĐH Nông Lâm TP.HCM, luôn ấp ủ nghiên cứu khôi phục giống gạo de truyền thống. Sau nhiều lần đi tìm giống lúa de trong nước nhưng không thành, năm 2007, nhân một chuyến làm việc tại Philippines, TS Phan Phước Hiền đã tìm đến Gene Bank của IRRI. Tại đây, ông phát hiện có lưu giữ khá nhiều giống gạo được ghi là giống Gie của Việt Nam. Lần thứ nhất, ông thương thuyết và xin được 27 giống đưa về Việt Nam.
Đề tài nghiên cứu khôi phục giống lúa de Huế của TS Phan Phước Hiền đã được Sở NN-PTNT tỉnh Thừa Thiên-Huế nhiệt tình ủng hộ và sau đó được Sở KH-CN tỉnh Thừa Thiên-Huế đồng ý triển khai. Tuy nhiên, đợt đầu gieo hạt gặp thời tiết rét đậm, rét hại nên không thành công. Không chấp nhận thất bại, TS Phan Phước Hiền đã bỏ tiền túi sang Philippines thương thuyết lần nữa, để đưa thêm 37 giống lúa cổ Việt Nam về. Đầu năm 2008, ông Hiền đưa hạt giống về Huế phối hợp với Công ty Giống cây trồng Thừa Thiên-Huế trồng thử nghiệm tại cánh đồng Nam Vinh (H.Quảng Điền).
Công việc gieo trồng gặp nhiều khó khăn vì điều kiện kỹ thuật của Thừa Thiên-Huế chưa đáp ứng. TS Phan Phước Hiền quay lại TP.HCM, phối hợp với Viện Nghiên cứu khoa học kỹ thuật miền Nam trồng thử nghiệm. Giống gạo de nguyên bản sau khi được lấy về có chiều cao tới 1,4 m và năng suất tiêu chuẩn 1,8 tấn/ha. Tại đây, bằng công nghệ bức xạ, nhóm nghiên cứu của TS Phan Phước Hiền đã nhân giống thành công và cho ra đời giống lúa de thế hệ M2. Nhưng thật đáng tiếc, dù đạt các tiêu chí về chiều cao (90 cm) và năng suất (3,5 tạ/ha) như mong muốn, nhưng loại gạo de này không cho mùi thơm như gạo de đã từng được mô tả qua sử sách.
Chưa tìm được lúa de An Cựu thật sự, nhưng đề tài nghiên cứu cũng thu thập được 16 giống lúa truyền thống của Thừa Thiên-Huế mất tích từ lâu, gồm (ký hiệu): Gie, Gie 57, Gie Bac, Gie Den, Gie Do, Gie Do Ninh Binh, Gie Tron, Gie Xa Nuong, lua nuoc man Hue, Chien Thai, Chien Hoa Khe, Heo rang, Chien Do, Chien Cang, Chien Don, Chien Chan Son Tay. Trong số đó, có 5 giống được chọn xử lý đột biến bằng tia gamma (Gie Bac, Lua Nuoc man Hue, Gie Do, Gie Den, Gie 57). Chủ đề tài nghiên cứu còn tiếp tục liên hệ với IRRI xin cung cấp thêm 37 giống lúa chất lượng cao (hầu hết là các giống của Thừa Thiên-Huế và miền Trung), trong đó có một số giống lúa NHE có nhiều đặc điểm thích nghi với điều kiện sinh thái Thừa Thiên-Huế.
Mặc dù TS Phan Phước Hiền thiết tha đề nghị các cơ quan chức năng tỉnh Thừa Thiên-Huế cho tiếp tục theo đuổi để đi đến đích cuối nhằm tìm ra bộ giống lúa chất lượng cao phù hợp với điều kiện sinh thái nông nghiệp địa phương, nhưng đề tài vẫn bị kết thúc một cách đột ngột. “Thời điểm đó, tôi có đề nghị với Sở KH-CN tỉnh Thừa Thiên-Huế cho tiếp tục thực hiện đề tài bằng cách quay trở lại Viện IRRI hoặc sang Trung tâm nghiên cứu nông nghiệp quốc tế (CIRAD) của Pháp để tìm kiếm giống lúa de thêm một lần nữa. Nhưng tiếc thay, sau đó Sở KH-CN đã tổ chức một cuộc hội thảo và kết luận kết thúc đề tài nghiên cứu. Điều đáng nói, tại cuộc hội thảo này, tôi là chủ nhiệm đề tài mà họ lại… không mời tôi”, TS Phan Phước Hiền nói.
***
Nhưng rồi, khát vọng khôi phục cho được giống lúa de huyền thoại vẫn chưa thôi canh cánh. TS Phan Phước Hiền thổ lộ, dù đề tài đã kết thúc nhưng vẫn còn nhiều “nỗi ấm ức” trong lòng.
Ông bảo vẫn luôn có niềm hy vọng mạnh mẽ rằng với một tài nguyên quý hiếm như vậy, các cơ quan nghiên cứu trong nước cũng như quốc tế không thể để mất đi một cách dễ dàng như vậy. “Có thể hồi đó (năm 2007) tôi chưa lục lọi hết các ngõ ngách trong Ngân hàng IRRI Philippines? Có nên qua đó một lần nữa để tra cứu kỹ hơn? Và nếu thực sự IRRI không còn thì CIRAD có lẽ vẫn đang lưu giữ. Bởi Pháp đã đô hộ chúng ta hàng trăm năm, những tài nguyên quý của chúng ta họ đều mang hết về Pháp. Gạo de quý hiếm như vậy chắc chắn họ sẽ không bỏ qua! Tôi vẫn hy vọng gạo de đang còn ở đâu đó và nếu có cơ hội, tôi tiếp tục theo đuổi đến cùng”, TS Phan Phước Hiền tâm sự.
Khảo cổ để tìm hạt giống cổ
Nhà nghiên cứu Hồ Vĩnh đề xuất cần thiết tiến hành khảo cổ tại các địa điểm di tích ở kho Kinh Thương, kho Thần Thương nằm trên địa bàn 2 phường Thuận Thành và Thuận Lộc (là khu kho lương thực quốc gia triều Nguyễn) để tìm kiếm lại hạt giống lúa de. Kể cả khảo cổ tại khu vực nền móng các nhà kho Quảng Thạnh, Quảng Tích, Quảng Phong, Ngự Mễ Sở và khu vực “Hương canh điền thập mẫu” của cánh đồng An Cựu ngày xưa. “Biết đâu hạt giống cổ rơi vãi và đang “ngủ yên” đâu đó dưới lòng đất mà chúng chưa được khai quật để hồi sinh”, ông Hồ Vĩnh hy vọng.
Theo Bùi Ngọc Long (TNO)

Có thể bạn quan tâm

Ngôi làng Bahnar bị "bỏ quên" giữa núi rừng.

Ngôi làng Bahnar bị "bỏ quên" giữa núi rừng

(GLO)- Một ngôi làng Bahnar không người ở, bị "bỏ quên" giữa núi rừng Tây Nguyên nhưng vẫn hấp dẫn nhiều du khách ghé thăm nhờ vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và kiến trúc nhà truyền thống. Đó là làng Kon Sơ Lăl cũ (xã Ia Khươl, tỉnh Gia Lai).

Giấc mơ về một khu vườn sáng

Giấc mơ về một khu vườn sáng

Vân Anh năm nay 40 tuổi, sống cách Hoàn Kiếm của Hà Nội chỉ hơn chục cây số. Chị từng là giám đốc điều hành của một công ty có hàng trăm nhân viên, quen với áp lực, nhịp sống gấp gáp và những quyết định lớn nhỏ mỗi ngày.

Tỷ phú nuôi bò ở Chư A Thai

Tỷ phú nuôi bò ở Chư A Thai

(GLO)- Sáng nào cũng vậy, khi mặt trời vừa lên khỏi dãy núi Chư A Thai, ông Nguyễn Kim Tống (thôn Thanh Thượng, xã Chư A Thai) lại tự lái ô tô vượt quãng đường gần 40 km sang xã Pờ Tó để kiểm tra từng khu chuồng trại, từng đàn bò.

Xuân về làng gốm 500 năm tuổi

Xuân về làng gốm 500 năm tuổi

Từng đoàn khách dập dìu men theo con đường nhỏ dẫn vào làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây, TP. Đà Nẵng). Ngôi làng nhỏ gần 500 năm tuổi bên dòng Thu Bồn, nơi các thế hệ truyền nhau gìn giữ làng nghề nổi danh xứ Quảng.

Dựng cơ đồ bạc tỷ trên cát trắng

Dựng cơ đồ bạc tỷ trên cát trắng

(GLO)- Trên vùng đất cát trắng bạc màu, “khỉ ho cò gáy”, nông dân Nguyễn Xuân Ánh (SN 1972, thôn Thuận Phong, xã Hội Sơn) đã bền bỉ dựng nên một trang trại tổng hợp gần 10 ha, bình quân lợi nhuận 500 - 700 triệu đồng/năm.

Bình yên sau những ngày lạc lối

Trở về con đường sáng sau những ngày lạc lối

(GLO)- Thời gian qua, lực lượng Công an tỉnh Gia Lai đã kiên trì bám cơ sở, cùng cấp ủy, chính quyền địa phương, người có uy tín cảm hóa, thức tỉnh những đối tượng từng nghe theo tổ chức phản động FULRO. Nhờ đó, nhiều người đã từ bỏ những việc làm sai trái, quay về với con đường sáng và vòng tay yêu thương của buôn làng.

Tết này, người dân vùng bão lũ có nhà mới

Tết này, người dân vùng bão lũ có nhà mới

(GLO)- Càng gần đến Tết Nguyên đán, những căn nhà mới của người dân vùng bão lũ càng hiện rõ hình hài. Khi những mái ấm được dựng lên từ mồ hôi, công sức của bộ đội và sự chung tay của cộng đồng, mùa xuân cũng kịp về sớm hơn với những gia đình lam lũ từng chịu nhiều mất mát do thiên tai.

Bo bo vào mùa đẫy hạt

Bo bo vào mùa đẫy hạt

(GLO)- Cuối năm, trên những nương rẫy vùng cao xã Krong (tỉnh Gia Lai), bo bo (còn có tên gọi khác là cao lương, lúa miến, mộc mạch) bước vào thời điểm chín rộ, hạt căng tròn, báo hiệu mùa thu hoạch đã đến.

Pơtao Apui: Vua Lửa của người Jrai

Pơtao Apui: Vua Lửa của người Jrai

(GLO)- Ở khu vực phía Tây tỉnh, trên vùng đất Chư A Thai, truyền thuyết về Pơtao Apui - Vua Lửa của người Jrai đến nay vẫn còn vang vọng. Điều này không chỉ lưu giữ một di sản độc đáo của Tây Nguyên, mà đang trở thành không gian văn hóa - du lịch.

Ký ức lúa nương thiêng

Ký ức lúa nương thiêng

(GLO)- Trên những triền núi ở xã Vân Canh (tỉnh Gia Lai), đồng bào người Chăm H’roi và Bahnar vẫn gieo trồng lúa nương. Với họ, đây không chỉ là vụ mùa mà quan trọng hơn là cách gìn giữ ký ức của cha ông, hương vị thiêng quý của núi rừng.

Tìm lại mình từ bóng tối

Tìm lại mình từ bóng tối

Những cơn “phê” chớp nhoáng, những phút ngông cuồng tuổi trẻ, nông nổi đã đẩy nhiều thanh niên ở Quảng Ngãi lao vào vòng xoáy ma túy. Khi tỉnh lại, trước mắt họ chỉ còn là gia đình tan tác, sức khỏe tàn phá và tương lai bị bóng tối nghiện ngập nuốt chửng.

Vào rốn lũ cứu người

Vào rốn lũ cứu người

Giữa lúc thiên nhiên thử thách, họ đã chọn hành động; giữa hiểm nguy, họ chọn dấn thân và giữa bao nỗi lo, họ mang đến hy vọng. Những chàng trai từ Đà Lạt, Phan Thiết đã vượt hàng trăm kilomet giữa mưa lũ, sạt lở để đến với người dân vùng lũ Khánh Hòa, Phú Yên (cũ).

Trở về nẻo thiện

Trở về nẻo thiện

Hiểu được không nơi nào bằng, yên bình như buôn làng, những già làng, người có uy tín ở Gia Lai kiên trì đêm ngày vận động, giải thích cho người dân không nghe theo lời dụ dỗ của “Tin lành Đê Ga”.

null