Những vũ khúc trong cung đình xưa, như: Lục cúng, Trình tường tập khánh, Vũ phiến được Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh dàn dựng mang nét riêng, “thổi hồn” thêm vào nghệ thuật hát bội Bình Định để phục vụ công chúng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc.
Vũ khúc xưa trong cung đình
Theo sách Những đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam (tác giả Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề), ngày xưa vào những dịp quốc lễ, quốc khánh, tết Nguyên đán, ở trong cung đình có trình diễn hát múa. Những vũ khúc cổ của nước ta bị thất truyền nhiều, đến thời Nguyễn chỉ còn lại 11 điệu múa, gồm: Bát dật, Lục cúng, Tam tinh chúc thọ, Bát tiến hiến thọ, Trình tường tập khánh, Đấu chiến thắng Phật, Tứ linh, Nữ tướng xuất quân, Vũ phiến (múa quạt), Tam quốc, Tây du, Lục triệt hoa mã đăng.
Khi trình diễn, các nghệ sĩ vừa múa, vừa ca những bài hát bằng chữ Hán theo điệu nhạc hòa tấu với các loại nhạc khí: Trống, đàn tỳ bà, đàn tam, đàn nguyệt, đàn hồ, đàn nhị, sáo, kèn, đàn tranh, sênh tiền, chuông, mõ, song lang…
Đời chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1613 - 1635), Đào Duy Từ lập ra Hòa thanh thự, luyện tập một ban vũ nhạc để phục vụ vào những ngày khánh lễ, gồm 3 đội: Đội nhất và Đội ba trông coi về nhạc, Đội nhì trông coi về hát múa. Đến thời các vua triều Nguyễn sau này đều lập ra các đội hát múa, đặt thêm các bản nhạc, thống nhất y phục và lễ nhạc của triều đình để phục vụ vào các dịp trọng đại trong hoàng cung.
Trong số này, vũ khúc Lục cúng (Lục cúng hoa đăng) có xuất xứ từ nghi thức dâng lục cúng (6 lần cúng) trong Phật giáo, được đưa vào hệ thống vũ nhạc cung đình dưới thời vua Minh Mạng. Theo lệnh vua, Hàn lâm viện đã biến cải một số chi tiết cho phù hợp với các sinh hoạt cung đình để đưa điệu múa Lục cúng vào biểu diễn trong dịp lễ vạn thọ, thánh thọ, tiên thọ.
Vũ khúc Trình tường tập khánh biểu diễn vào dịp lễ tứ tuần, ngũ tuần đại khánh. Điệu múa này gồm có 4 nghệ sĩ mặc trang phục, hóa trang thành tứ trụ thiên thần vâng mệnh thượng đế xuống trần gian chúc thọ nhà vua và chúc cho quốc thái dân an. Theo sách Những đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam, vũ khúc Vũ phiến là do Đào Duy Từ đặt ra. Điệu múa này do các nữ nghệ sĩ biểu diễn phục vụ vào những buổi yến tiệc tân hôn dành cho hoàng thái hậu, hoàng hậu, phi tần, công chúa thưởng lãm.
 |
| Diễn viên Đoàn tuồng Đào Tấn biểu diễn vũ khúc Trình tường tập khánh. Ảnh: NGỌC NHUẬN |
Giữ hồn cốt văn hóa dân tộc
Tại Bình Định, Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh đã dàn dựng các vũ khúc: Trình tường tập khánh, Lục cúng hoa đăng, Vũ phiến và đưa thêm hơi thở của nghệ thuật hát bội Bình Định tạo nên nét riêng để phục vụ công chúng.
Nhằm tạo thêm màu sắc trong những tiết mục biểu diễn phục vụ du lịch, dựa vào vũ khúc nguyên bản thời Nguyễn, năm 2018 NSND Minh Ngọc, Phó trưởng Đoàn tuồng Đào Tấn (thuộc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh), đã biên đạo, dàn dựng lại vũ khúc Trình tường tập khánh gồm 4 nhân vật tứ trụ thiên thần (hai vị râu trắng, hai vị râu đen) và thêm vào 4 nhân vật (2 nam, 2 nữ).
NSND Minh Ngọc chia sẻ: “Tiết mục Trình tường tập khánh được tôi dàn dựng vẫn giữ được bản sắc và đáp ứng nhu cầu phục vụ du lịch, điểm nhấn là giới thiệu rõ nét nghệ thuật hát bội Bình Định. Tất cả nhân vật hóa trang, phục trang theo nghệ thuật hát bội. Khi múa sử dụng vũ đạo của hát bội, như: Bê, lỉa, xiến, xoay… đẹp mắt, cuốn hút người xem”.
Đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh đã mời NSND La Thị Cẩm Vân (Nhà hát Nghệ thuật ca kịch Huế) vào dàn dựng và truyền dạy vũ khúc Lục cúng hoa đăng để Đoàn tuồng Đào Tấn làm tiết mục phục vụ công chúng trong những đợt lưu diễn. Điệu múa này mang tính chúc tụng những điều tốt lành, thường được biểu diễn trước khi khởi ca hát thứ lễ tại nơi biểu diễn. Trên nền tảng vũ khúc Vũ phiến, Nhà hát dàn dựng thành những điệu múa chúc rượu, múa dải lụa… đưa vào biểu diễn trong những vở diễn để làm thăng hoa thêm nghệ thuật sân khấu truyền thống Bình Định.
Mỗi vũ khúc xưa được Nhà hát dàn dựng kèm theo phần nhạc nền khác nhau. NSƯT Đào Trung Nghĩa - Trưởng Đoàn tuồng Đào Tấn, chỉ huy dàn nhạc của Đoàn, cho biết: “Chỉ có vũ khúc Lục cúng hoa đăng biểu diễn trên nền điệu nhạc Xuân phong long hổ trong Nhã nhạc cung đình Huế, còn vũ khúc Trình tường khánh chúc, Vũ phiến biểu diễn trên nền chất liệu âm nhạc hát bội Bình Định. Vũ khúc Trình tường khánh chúc lấy chất liệu âm nhạc hát bội Bình Định mới sáng tác sau này. Còn vũ khúc Vũ phiến lấy chất liệu âm nhạc bài Quỳnh tương của hát bội Bình Định xưa. Ngoài ra, trong những vở diễn, nhạc sĩ còn viết thêm những bài nhạc khác để phục vụ trong những lớp diễn có vũ khúc”.
Từ tạo hình nhân vật đến sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các động tác múa trên nền âm nhạc hát bội đã thổi hồn thêm vào để nghệ thuật sân khấu truyền thống Bình Định phát huy giá trị.
Ông Văn Bá Dũng, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh, cho biết: “Ngoài những vũ khúc được dàn dựng làm tiết mục biểu diễn riêng, khi phục hồi, dàn dựng vở mới, đạo diễn và biên đạo múa còn chú trọng đưa vũ khúc vào đó, như đưa vũ khúc Lục cúng hoa đăng vào vở tuồng Quan khiêng võng, múa dải lụa trong vở tuồng Thạch Sanh…, vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, vừa tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn người xem trong từng vở diễn”.
Những vũ khúc trong cung đình xưa là sản phẩm kết tinh giá trị nghệ thuật sân khấu. Mặc dù theo dòng chảy lịch sử, một số vũ khúc cũng bị mai một dần, việc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh dàn dựng lại những vũ khúc để biểu diễn cũng là cách để bảo tồn, phát huy và lan tỏa nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam trong thời kỳ hội nhập đến bạn bè trong nước và quốc tế.
ĐOÀN NGỌC NHUẬN
