Nhìn lại toàn bộ cuộc đời hoạt động cách mạng và nghệ thuật phong phú của ông, có thể nhận ra nhiều hành trình vận động khác nhau, nhưng cuối cùng đều dẫn tới văn chương. Ðáng chú ý, có thể gọi hành trình trải nghiệm ấy là hành trình từ học chữ đến tạo chữ...
Từ trường làng đến trường phố
Phạm Hổ sinh ra tại làng Thanh Liêm, xã Nhơn An, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định (nay là phường An Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai). Làng Thanh Liêm không có trường, vì vậy, ông phải sang học ở trường của một làng khác tên là trường Phương Danh. Những bước chân đến trường ấy về sau trở thành một phần ký ức không thể tách rời khỏi đời sống văn chương của ông.
Từ trường Phương Danh, hành trình học tập của Phạm Hổ tiếp tục mở rộng. Ông lần lượt học ở Quy Nhơn, Tam Kỳ, rồi ra Huế và sau đó trở lại Quy Nhơn. Nhìn lại toàn bộ hành trình, có thể thấy một chuyển động khá rõ - từ trường làng đến trường phố, từ không gian quen thuộc của làng quê đến những không gian ngày càng rộng lớn hơn.
Mỗi lần chuyển trường cũng là một lần thế giới sống của ông được mở rộng qua từng chặng đường. Từ con sông, cánh đồng, chợ làng đến phố thị; từ Quy Nhơn đến Tam Kỳ; và đặc biệt, từ Bình Định ra Huế, khoảng cách địa lý càng xa càng mở ra thêm nhiều chân trời trải nghiệm đầy thú vị.
Những năm tháng đi học của Phạm Hổ có thể được xem như một quá trình đi ra khỏi cái quen thuộc để mở rộng thế giới sống. Những cảnh vật nhìn thấy, những con người gặp gỡ, những câu chuyện nghe được trong quá trình ấy được ông ghi nhớ sâu sắc trong ký ức phong phú. Về sau, nhiều hình ảnh từ ấy đã trở lại trong thơ và văn của ông; sống một đời sống khác nữa trên con đường sáng tạo văn chương, chữ nghĩa của Phạm Hổ.
Phạm Hổ sinh ngày 28-11-1926. Ông tham gia cách mạng từ tháng 8-1945. Năm 1955, ông tập kết ra Bắc, làm công tác đối ngoại ở Hội Văn nghệ Trung ương. Ông tham gia sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam và Nhà xuất bản Kim Đồng (1957). Ông làm việc tại Tuần báo Văn nghệ (1965 - 1983), sau đó chuyển sang Tiểu ban văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam, giữ chức Chủ tịch Hội đồng văn học thiếu nhi (1983 - 1994). Ông sáng tác cho cả người lớn và thiếu nhi; trong đó, thành tựu nổi bật ở lĩnh vực văn học thiếu nhi, gồm thơ, truyện, tiểu thuyết và kịch.
Năm 2001, Phạm Hổ được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Ông mất ngày 4-5-2007.
Từ có chữ đến có văn chương
Khi mở rộng không gian học tập, Phạm Hổ cũng đồng thời được tiếp xúc với thế giới văn chương cổ kim, đông tây. Đây là điều có ý nghĩa đặc biệt bởi một người có vốn sống phong phú chưa chắc đã trở thành nhà văn; để được như vậy, vốn sống ấy cần gặp vốn đọc, cảm hứng văn chương và năng lực sáng tạo ngôn từ.
Phạm Hổ có điều kiện tiếp xúc với văn chương khá sớm. Đặc biệt thời gian ở Huế, ông được người anh ruột - Phạm Văn Ký - hướng dẫn cách học - đọc hiệu quả.
Theo yêu cầu của anh trai, mỗi tháng, Phạm Hổ buộc phải đọc một số sách cả tiếng Việt và tiếng Pháp. Đọc xong, ông phải viết tóm tắt bằng tiếng Pháp, đưa cho anh xem và góp ý. Với Phạm Hổ, đây không đơn thuần là phương pháp học ngoại ngữ mà còn là một cách bước vào thế giới văn chương.
Khi kể lại con đường đến với văn chương của mình, trong Học văn, Phạm Hổ cho hay chỉ đến khi nghe thầy Mùi giảng bài Đêm đại dương của V. Hugo, ông mới nhận ra biển Quy Nhơn quen thuộc còn chứa đựng những ý nghĩa mà trước đó mình chưa từng nhận thấy. Văn chương, vì thế, không chỉ để giải trí, giúp người đọc làm giàu vốn từ vựng mà còn làm thay đổi cách nhìn về thế giới.
Đọc nhiều, biết cách đọc và tích lũy đồng thời gắn kết với thực tế, có thể nói nhờ đó Phạm Hổ đã tự mình mở ra con đường sáng tạo đầy cá tính. Và có lẽ điều quan trọng nhất mà hành trình học tập đem lại cho Phạm Hổ chính là tâm thế sáng tạo: Biết bước ra khỏi cái quen thuộc, biết ngạc nhiên trước thế giới, biết quan sát, biết đọc, biết phát hiện cái hay và biết hình thành cảm nhận riêng.
Ta có thể cảm nhận rất rõ ràng điều này khi dõi theo cách Phạm Hổ tái hiện tuổi thơ, trường học, đồng làng quê hương trong sáng tác. Trường học, người thầy và đời sống học trò trở lại trong Thầy Liêu, Cụ Tú, Làng tôi xưa không có trường… Không gian Quy Nhơn, những ấn tượng về biển và gió trở lại trong Gió biển Quy Nhơn, Nửa đêm thức giấc…
Vào những năm cuối đời, Phạm Hổ viết bài thơ Đi và đến, gần và xa giàu suy tư và chiêm nghiệm. Trong bài thơ ấy, câu thơ: “Đang đi, đã có đến” dường như đã khái quát được hành trình đi học của ông. Những bước chân trên con đường đến trường chưa đưa ông đến ngay với nghề văn, nhưng trong mỗi bước chân ấy đã có những điều chuẩn bị cho điểm đến sáng tạo về sau.
