200 năm, hậu thế nhớ Tố Như - Kỳ 4: Bởi đâu đời Kiều lận đận?

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Cuộc đoàn viên trong "Truyện Kiều" xưa nay từng được mổ xẻ; nhiều người cho rằng kết thúc không có hậu. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cho rằng duyên nghiệp tạo nên kết thúc đau khổ như thế.

Khu di tích đại thi hào Nguyễn Du ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh - Ảnh: THÁI LỘC
Khu di tích đại thi hào Nguyễn Du ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh - Ảnh: THÁI LỘC
Sau suốt bao dâu bể khen, thương tột độ, thiểu số ý kiến chê bai thì cũng tận cùng, đến nay cuộc đời Kiều vẫn còn nhiều ý kiến soi nhìn, diễn giải...
Tự tạo nghiệp báo
Tại Huế, nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn vừa có buổi thuyết trình Duyên nghiệp Thúy Kiều nhân dịp 200 năm ngày mất cụ Nguyễn Tiên Điền. Theo ông Sơn, cụ Nguyễn Tiên Điền là một đại cư sĩ Phật giáo đầu thế kỷ 19, thấm nhuần tư tưởng đạo Phật. Kiều là người con tinh thần, dĩ nhiên cũng là Phật tử, thể hiện 3 lần đi tu nhưng không được. Việc này không phải do mệnh trời, mà là duyên nghiệp do chính nàng Kiều tạo nên.
Ông Sơn diễn giải Thúy Kiều đã thân tu hành, cả cố ý lẫn vô tình phạm phải ngũ giới: sát sinh, tà dâm, ăn cắp, nói dối, uống rượu. Và bấy lâu người đời đã quá thương đoạn trường 15 năm lưu lạc mà đã bỏ qua, thậm chí tìm cách biện minh lỗi lầm cho nàng. 
Sau những hành hạ của Hoạn Thư, Kiều chọn tu Phật ở Quan Âm các, có lễ xuất gia, pháp danh Trạc Tuyền. Trốn khỏi ngôi chùa này, nàng "giắt để hộ thân" chuông vàng, khánh bạc, kim tiền, tức đã chủ ý phạm giới ăn cắp. 
Trên đường trốn, sau khi gõ cửa Chiêu Ẩn am, Kiều "tìm đường nói quanh" với sư bà Giác Duyên về tung tích chính mình lẫn nguồn cơn đồ vật mang theo, phạm phải dối trá. Chủ ý phạm giới ắt tạo nghiệp, "dẫn lối" Kiều đến phường bán thịt, dân buôn người Bạc Bà, Bạc Hạnh, tiếp vào lầu xanh.
Sau gặp Từ Hải, Kiều đạt đỉnh cao phú quý và quyền lực, được quyền báo ân và báo thù. Thật khiếp đảm cảnh Kiều xử án: "chính danh thủ phạm" mối thù Hoạn Thư, chỉ thông qua vài câu hợp lẽ, thuận tai được tức thì tha ngay. 
Trong khi đó, cả bảy người, có người tội không quá nặng, những Ưng, Khuyển, Sở Khanh, Mã Giám Sinh... đều bị xử chết. Giết người nặng nhất trong giới luật sát sinh, nàng lại giết đến bảy mạng. Đã từng vào cửa Phật, thay vì dùng ân báo oán cho oán tiêu tan, Kiều đã dùng oán báo oán để chất chồng oán. Nghiệp chướng "dứt ra rồi lại buộc vào như chơi" là vì thế...
Ngoài ba giới ăn cắp, dối trá, giết người, Kiều còn phạm thêm hai giới nhưng có thể châm chước vì bị cưỡng ép. Đó là tà dâm và uống rượu: với "thâm niên" làm gái lầu xanh, ắt hẳn có sự lão luyện chuốc rượu truy hoan tiếp khách làng chơi. 
Tư tưởng gieo nhân gặt quả của Phật giáo ấy, được Nguyễn Du "chốt hạ" rõ rành trong mấy câu cuối Truyện Kiều: "Đã mang lấy nghiệp vào thân/Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa/Thiện căn ở tại lòng ta/Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài".
Khổ vì đa cảm, đa mang
Trong khi đó, cư sĩ, nhà nghiên cứu Phan Đăng cho rằng Truyện Kiều là sự tổng hợp của tam giáo: "Tính thời đại của Truyện Kiều là sự tổng hợp triết lý của Nho giáo, Lão giáo, và đặc biệt đậm đà là triết lý Phật giáo. Đó là điều đương nhiên bởi Nguyễn Du rất thông hiểu đạo Phật". 
Ông nói cả ba tư tưởng có những nét gần gũi, tương đồng dễ nhận biết: vô vi của Phật giáo là không tạo nghiệp; còn vô vi của Nho và Đạo giáo là không làm gì ngược với tự nhiên. Dẫn lời Tam Hợp đạo cô đại diện Đạo giáo nói với sư bà Giác Duyên: "Thúy Kiều sắc sảo khôn ngoan/Vô duyên là phận hồng nhan đã đành/Lại mang lấy một chữ tình/Khư khư mình buộc lấy mình vào trong", ông nói: "Kiều đa tình, đa cảm, đa mang, hiểu theo nghĩa giàu cảm xúc; nguyên nhân dẫn đến khổ đau vì quá giàu cảm xúc như thế".
Một hiện tượng lạ lùng khác, đó là Kiều đi vào lòng người đến mức, rất nhiều người không biết chữ cũng thuộc nằm lòng; từng ý, từng câu được vận dụng như thành ngữ trong mọi ngóc ngách của đời sống giao tiếp. 
Ông Đăng kể có lần hỏi chuyện cụ bà không biết chữ ở quê, rằng thuộc Kiều ra sao và vì sao lại thuộc: "Mệ nói nghe cháu đọc rồi mệ thuộc; giữ cháu, mệ đọc Kiều ru cháu ngủ rồi ra xắt chuối cho heo ăn. Cháu dậy thì đọc tiếp. Mỗi đứa cháu mệ đọc sáu lần, mệ có bảy đứa cháu... Tôi cho đó là một hiện tượng vô cùng lạ. Vì sao ư? Bởi vì Truyện Kiều quá hay".
Cũng theo cư sĩ Phan Đăng, Kiều là trường hợp đầu tiên trong lịch sử văn chương Việt Nam, nhân vật tự nói lên đời mình, tự đem chuyện đời mình ra chứng minh xã hội áp bức. Kiều cũng là "sự mượn", là lời gián tiếp tố cáo của tác giả đối với xã hội, mà quan lại hết sức tham ô nhũng nhiễu, đồng tiền len vào mọi ngõ ngách đời sống.

Tranh vẽ câu thơ “Khách đà lên ngựa, người còn ghé theo” trong bản Kiều cổ ở Anh - Ảnh NXH cung cấp
Tranh vẽ câu thơ “Khách đà lên ngựa, người còn ghé theo” trong bản Kiều cổ ở Anh - Ảnh NXH cung cấp
"Ngược chiều" trong cuộc đoàn viên
Cuộc đoàn viên trong Truyện Kiều xưa nay từng được mổ xẻ; nhiều người cho rằng kết thúc không có hậu. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cho rằng duyên nghiệp tạo nên kết thúc đau khổ như thế. Nhà nghiên cứu Phan Đăng dẫn tình tiết thực tế: "Kết thúc Truyện Kiều bi thảm lắm, ba con người ở cùng một nhà. Anh Kim Trọng nằm cạnh Thúy Vân nhưng lòng vẫn nghĩ đến Thúy Kiều. Cô Thúy Vân nằm bên cạnh chồng nhưng luôn nghĩ chồng đang nghĩ đến chị mình. Cô Thúy Kiều nằm một mình cứ nghĩ hai vợ chồng hắn đang hạnh phúc, chỉ có mình là cô đơn. Kết thúc đó là... vô hậu chứ gì nữa".
Cách của người phương Đông, người Việt thường mong kết thúc có hậu. Nhưng kết thúc Truyện Kiều lại... vô hậu. Theo ông Đăng: "Nếu như kết thúc có hậu, người đọc không nghĩ gì nữa. Còn không có hậu thì người đọc sẽ nghĩ mãi, nghĩa là tác phẩm đó vẫn luôn luôn sống trong lòng của người đọc. Nguyễn Du giỏi về sử dụng cấu trúc đó".
Trong khi đó, GS.TS triết học Thái Kim Lan cho rằng Nguyễn Du đã dàn xếp cuộc đoàn tụ viên mãn, không xung đột, trở thành sự giải thoát cho Kiều. Trong đó, Thúy Vân là người gầy dựng gia đình phồn thịnh: "Một cây cù mộc một sân quế hè". Trong khi Kiều chính là ý niệm tình yêu lý tưởng của Kim Trọng.
Bà diễn giải trong cuộc đoàn viên, Thúy Vân được tác giả khéo xếp đầu tiên khuyên chị, sau đến người nhà, cuối cùng mới tới Kim Trọng. "Cũng như nhiều người, tôi từng mặc định Kim Trọng là chàng công tử bột, không nên trò trống, con quan lại, sung sướng, cuối cùng cũng lấy Thúy Vân..." - GS Lan nói. 
Nhưng khi soi kỹ, bà mới "tá hỏa": "Kim Trọng là mẫu người tình lý tưởng Nguyễn Du dựng nên". Trong bản đàn đêm giao bôi, tác giả chứng tỏ chỉ có Kim Trọng mới thấu hiểu, mới là tri kỷ của Kiều. Hoàn toàn không phải là bản cáo trạng của Kiều đối với xã hội như cách nhìn nhận của Xuân Diệu. Bà nói: "Nguyễn Du không làm bản cáo trạng. Nguyễn Du chỉ muốn bệnh lý của một nàng Kiều được phơi bày ra như vậy trước một người tri kỷ của mình". Bởi vì: "Người lắng nghe sâu sắc nhất về tiếng đàn của Kiều là Kim Trọng. Chàng nghe cả bản thể của Kiều, tính chất của Kiều. Thành thử sau khi nghe bản đàn thứ hai mới nói đã đến ngày cam lai".
Ngoài ra theo bà, những lời "biện hộ" Kim Trọng về chữ trinh: "Chữ trinh kia cũng có ba bảy đường/Có khi biến có khi lường... Như nàng lấy hiếu làm trinh", không bằng chữ "không" của Kiều. Và chính chữ "không" ấy mới thật là trinh. 
Ở đây, Kiều chính là người chủ động "ban phát", quyết định mối tình chứ không phải là Kim Trọng. Điều này thể hiện sự phóng khoáng trong cách nhìn về người phụ nữ của Nguyễn Du...
"Tôi cho Thúy Kiều đã được tự do, nói theo nhà Phật là đã hết nghiệp, trong tự do đó nó thong dong lắm, đừng nghĩ đến chuyện Kiều và Kim Trọng có ở gần nhau, có gây gổ nhau không. Bởi vì họ nói một ngôn ngữ khác rồi, ngôn ngữ của hạnh phúc khác với ngôn ngữ của đau khổ, và Thúy Vân cũng tham dự vào hạnh phúc đó. Nguyễn Du đã dàn xếp từng chi tiết một, đã dùng những câu rất hay để diễn tả hạnh phúc đó chứ không phải là những suy luận hời hợt có tính cách khái quát" - GS.TS triết học Thái Kim Lan.
Lâu nay quan điểm cho rằng Nguyễn Du đã lấy bộ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân ở Trung Quốc mà sáng tác Truyện Kiều, nhưng mới đây có nghiên cứu ngược lại...
Kỳ tới: Thử "giải mã" lại nguồn gốc Truyện Kiều
SƠN LÂM - THÁI LỘC (TTO)

Có thể bạn quan tâm

Giữ cây thuốc quý giữa đại ngàn An Toàn

Giữ cây thuốc quý giữa đại ngàn An Toàn

(GLO)- Tự xa xưa người Bahnar ở đại ngàn An Toàn (tỉnh Gia Lai) đã biết sử dụng nhiều loài cây rừng để làm thuốc chữa bệnh. Kinh nghiệm được chắt lọc qua nhiều thế hệ, không chỉ chăm sóc sức khỏe cộng đồng mà còn thể hiện sự am hiểu sâu sắc về tự nhiên, góp phần gìn giữ giá trị y học dân gian.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ cuối: Xây dựng thế trận lòng dân- tường lửa ngăn tà đạo

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ cuối: Xây dựng thế trận lòng dân- tường lửa ngăn tà đạo

(GLO)- Ba đối tượng cốt cán cuối cùng của tà đạo “Hà Mòn” bị bắt giữ tại khu vực núi Jơ Mông (giáp ranh xã Hra và xã Lơ Pang) vào ngày 19-3-2020 đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khép lại hành trình đấu tranh kéo dài hơn một thập kỷ.

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

'Sói biển' Lý Sơn và hành trình nối biển ra Hoàng Sa

Ở đặc khu Lý Sơn (Quảng Ngãi), lão ngư Dương Minh Thạnh được nhiều ngư dân gọi là “lão ngư Hoàng Sa” bởi có công “nối biển” Lý Sơn ra quần đảo Hoàng Sa. Ông còn được mệnh danh là “sói biển” Lý Sơn, bởi sức vươn khơi dẻo dai, từng 5 lần thoát chết thần kỳ giữa bão biển.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo "Hà Mòn" đi qua - Kỳ 3: Gieo lại niềm tin trên đất cũ

(GLO)- Khi tà đạo “Hà Mòn” tan biến, trên những buôn làng ở xã Hra, xã Đak Pơ, niềm tin làm giàu đang được gieo lại từ chính mảnh đất cũ. Nhờ sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng cùng ý chí vươn lên của người dân, những vùng đất này đang chuyển mình mạnh mẽ. 

Xây thế trận lòng dân từ sâu rễ bền gốc nơi tà đạo Hà Mòn đi qua

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo Hà Mòn đi qua - Kỳ 2: Tỉnh ngộ sau chuỗi ngày tối tăm

(GLO)- Phía sau những lời hứa hẹn mơ hồ về một cuộc sống sung túc không cần lao động. Ở một số buôn làng, những mái nhà vốn yên ấm bị xáo trộn. Chỉ khi cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng kiên trì vận động, nhiều người mới dần nhận ra sự thật, tỉnh ngộ và quay về với cuộc sống bình thường.

Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo “Hà Mòn” đi qua - Kỳ 1: Nơi bóng tối tà đạo “Hà Mòn” đi qua

E-magazine Xây dựng thế trận lòng dân nơi tà đạo “Hà Mòn” đi qua - Kỳ 1: Nơi bóng tối tà đạo “Hà Mòn” đi qua

(GLO)- Có một thời, ở những ngôi làng Bahnar như Kret Krot (xã Hra), Kuk Kôn, Kuk Đak (xã Đak Pơ), nhịp sống bình yên bỗng chùng xuống. Tà đạo Hà Mòn như một “cơn gió độc” quét qua, để lại phía sau sự im ắng nặng nề, len lỏi vào từng mái nhà, khiến buôn làng trở nên khép kín, u ám.

Thúng chai lên phố

Thúng chai lên phố

Nghề đan thuyền thúng bằng tre (thúng chai) dùng để đi biển đánh bắt hải sản sau hàng trăm năm giờ đang dần mai một. Những ngư dân miền Trung vẫn âm thầm bám nghề bằng tình yêu mưa nắng đời người, và ngày càng nhiều những chiếc thúng chai rời biển về phố làm du lịch.

Những chuyện tình xuyên biên giới ở Ia O

Những chuyện tình xuyên biên giới ở Ia O

(GLO)- Trên vùng biên Ia O (tỉnh Gia Lai), dòng Pô Cô vừa là ranh giới tự nhiên, vừa là nhịp cầu kết nối lương duyên. Từ những lần qua lại thăm thân, dự lễ hội, nhiều mối tình nảy nở, hình thành nên những mái ấm xuyên biên giới bình dị, bền bỉ, góp phần dệt nên diện mạo riêng nơi phên giậu Tổ quốc.

Làng bồng bềnh trên dòng Pô Kô

Làng bồng bềnh trên dòng Pô Kô

Giữa miền biên viễn phía tây Gia Lai, trên dòng Pô Kô hùng vĩ, hàng chục gia đình từ Tây Nam bộ tìm đến lập nghiệp, dựng nên những căn nhà nổi chông chênh giữa sóng nước. Cuộc mưu sinh lặng lẽ thể hiện nghị lực của con người, ý chí bám trụ và khát vọng sống chan hòa cùng sông nước.

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

(GLO)- Ẩn giữa rừng sâu xã Krong (tỉnh Gia Lai), những căn lán nhỏ được dựng ngay dưới gốc giáng hương cổ thụ. Đó là nơi lực lượng bảo vệ rừng ăn ngủ, thay nhau canh giữ từng cây hương quý - những “báu vật” của đại ngàn.

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí bầu cử nơi biên giới

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí ngày hội lớn của toàn dân nơi biên giới

(GLO)- Những ngày cận kề cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Ia Mơ (tỉnh Gia Lai) phối hợp với chính quyền, già làng, người uy tín đến từng làng tuyên truyền, vận động bà con sẵn sàng tham gia ngày hội lớn của toàn dân.

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Khi phố xá đã lên đèn và nhiều gia đình yên giấc, trên những tuyến đường thuộc xã Long Hải (TPHCM) vẫn có những ánh đèn xe lặng lẽ di chuyển. Đó là ánh đèn của Đội SOS Long Hải - nhóm thanh niên tình nguyện đã suốt 7 năm qua hỗ trợ người dân gặp sự cố giao thông trong đêm.

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Giữa vùng lõi của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi núi đá vôi dựng đứng như những bức tường thành và rừng già nối tiếp đến tận biên Việt - Lào, có một lễ hội mà mỗi nhịp trống vang lên dường như làm nghiêng ngả cả đại ngàn: Lễ hội Đập trống của người Ma Coong.

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi mây trắng quấn quýt những đỉnh núi của vùng cao Đà Nẵng, có một cánh rừng không chỉ xanh bởi lá, mà còn xanh bởi ký ức. Người dân gọi đó là 'rừng bác Năm Công'.

“Thần y trị điểu”

“Thần y trị điểu” ở An Khê

(GLO)- Hàng chục năm qua, căn nhà của anh Hoàng Huy (SN 1992, ở tổ 1, phường An Khê, tỉnh Gia Lai) luôn ríu rít tiếng chim. Ở đó, anh Huy âm thầm cứu chữa cho hàng trăm chú chào mào mắc bệnh từ khắp nơi gửi về.

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

(GLO)- Về thăm những khu tái định cư vùng thiên tai trên địa bàn tỉnh Gia Lai, chúng tôi cảm nhận được mùa xuân ấm áp đang về cùng với sắc hoa tươi thắm, khung cảnh sản xuất, sinh hoạt nhộn nhịp đang định hình trên vùng đất mới.

null