Từ tận dụng đá thải để sản xuất cát nhân tạo đến tái chế bê tông dư thừa, xử lý xà bần, phế thải xây dựng, các giải pháp đang từng bước được triển khai, hướng đến sử dụng hiệu quả tài nguyên và hình thành chuỗi vật liệu xây dựng theo hướng xanh, bền vững.
Tận dụng phế thải để tạo vật liệu mới
Một trong những yêu cầu cấp thiết là xử lý lượng đá thải phát sinh tại các mỏ đá ốp lát. Toàn tỉnh có 22 đơn vị được cấp phép khai thác loại khoáng sản này; trong đó, 8 đơn vị đã lắp đặt, vận hành dây chuyền nghiền sàng, 1 đơn vị dự kiến hoàn thành trong năm 2026.
2 đơn vị còn vướng thủ tục đầu tư cam kết lắp đặt dây chuyền khoảng 2 tháng sau khi được hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ; 7 đơn vị đề nghị gia hạn sang năm 2027. Sở Xây dựng yêu cầu hoàn thành trong năm 2026 và sẽ báo cáo UBND tỉnh xử lý những trường hợp tiếp tục chậm trễ.
Từ nguồn đá thải này, cát nhân tạo đang được xem là hướng tận dụng đáng chú ý, vừa giúp giảm chất thải tại các mỏ, vừa giảm áp lực lên nguồn cát tự nhiên.
Toàn tỉnh hiện có 8 đơn vị đầu tư dự án sản xuất cát nhân tạo, tổng công suất thiết kế hơn 3 triệu m³/năm; trong đó, 3 đơn vị đã có sản phẩm thương mại, 2 đơn vị dự kiến đưa sản phẩm ra thị trường trong tháng 9-2026.
Tại phường Quy Nhơn Tây, Công ty TNHH Khai thác và Chế biến khoáng sản Mỹ Thịnh đang vận hành dây chuyền sản xuất cát nhân tạo, vốn đầu tư khoảng 5 tỷ đồng, lắp đặt từ tháng 10-2025. Đá sau khi nghiền, rửa bằng công nghệ cao được phân loại thành cát xây, cát tô; dây chuyền sản xuất khoảng 100 m³/ngày.
Một số doanh nghiệp bê tông lớn đã đặt vấn đề bao tiêu nhưng doanh nghiệp chưa đủ nguồn cung. Công ty đang xin thuê đất mở rộng, dự kiến nâng công suất lên 300-400 m³/ngày.
Ông Trần Duy Nam - Giám đốc Công ty - cho biết, giá cát nhân tạo tại xưởng khoảng 500 nghìn đồng/m³, thấp hơn mức khoảng 600 nghìn đồng/m³ của cát tự nhiên. Nếu mở rộng công suất, sản phẩm vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa tận dụng nguồn đá phát sinh trong quá trình khai thác, chế biến.
Tại phường An Nhơn Nam, Công ty CP Trường Thành Đại Phát cũng đang đầu tư dây chuyền mới để nâng công suất. Trước đó, doanh nghiệp vận hành dây chuyền chế biến cát từ phế phẩm đá xây dựng, công suất khoảng 48.000 m³/năm; công nghệ mới dự kiến nâng công suất khoảng 5 lần.
Từ xử lý tại chỗ đến đầu mối tập trung
Nếu tại các mỏ đá, trọng tâm là tận dụng đá thải thì tại các trạm bê tông thương phẩm, vấn đề đặt ra là xử lý bùn lắng và bê tông dư thừa phát sinh trong quá trình sản xuất. Toàn tỉnh có 18 đơn vị sản xuất bê tông thương phẩm; 17/18 đơn vị đã có phương án và đang thực hiện theo tiến độ.
Trong đó, 3 đơn vị hoàn thành dây chuyền tách cốt liệu, ép bùn; 10 đơn vị dự kiến hoàn thành trong quý III/2026; 4 đơn vị lựa chọn giải pháp như sản xuất gạch không nung, cấu kiện bê tông; còn 1 đơn vị chưa có kế hoạch xử lý.
Cát nhân tạo có ưu điểm vượt trội về độ sạch và độ bền kết cấu, song thói quen tiêu dùng lâu đời của người dân vẫn là một rào cản.
Tuy nhiên, theo xu hướng chung tại các thị trường phát triển ở các tỉnh, thành phía Nam hay các dự án hạ tầng lớn do nhà thầu quốc tế thi công, cát nhân tạo đã được đưa vào sử dụng phổ biến từ hàng chục năm qua”.
Ông TRẦN DUY NAM - Giám đốc Công ty TNHH Khai thác và Chế biến khoáng sản Mỹ Thịnh
Ở phía Đông tỉnh, dự án Nhà máy xử lý xà bần, phế thải xây dựng, tái chế vật liệu xây dựng, vật liệu san lấp Long Mỹ - Quy Nhơn do Công ty CP Công trình đô thị Gia Lai làm chủ đầu tư, công suất 480 tấn/ngày, vốn hơn 57 tỷ đồng. Dự kiến nhà máy thi công từ tháng 10-2026, vận hành tháng 2-2027, góp phần xử lý, tái chế và tăng khả năng tái sử dụng phế thải xây dựng.
Tại phía Tây tỉnh, UBND xã Gào đã hoàn tất các phần việc thuộc thẩm quyền, trong đó có điều chỉnh quy hoạch phục vụ dự án xử lý chất thải rắn xây dựng.
Theo ông Nguyễn Đăng Quang - Chủ tịch UBND xã Gào, địa phương đã chuẩn bị các điều kiện để nhà đầu tư triển khai trên thực địa. Hiện dự án chờ UBND tỉnh phê duyệt chủ trương đầu tư, quy hoạch tổng mặt bằng.
Theo Phó Giám đốc Sở Xây dựng Lê Anh Sơn, sở phối hợp các đơn vị làm việc với từng nhóm doanh nghiệp để tháo gỡ vướng mắc về đầu tư dây chuyền, thủ tục; yêu cầu các doanh nghiệp chậm tiến độ hoàn thành lắp đặt dây chuyền nghiền sàng trong năm 2026. Trường hợp không chấp hành sẽ báo cáo UBND tỉnh xử lý theo quy định.
Sở tiếp tục theo dõi việc đầu tư dây chuyền tách cốt liệu, máy ép bùn tại các trạm bê tông, phấn đấu hoàn thành trong quý III/2026; đồng thời đẩy nhanh thủ tục 2 dự án xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng tại xã Gào và Long Mỹ - Quy Nhơn.
