Làng Khoa bảng bên dòng sông Gianh

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
“Khi nào hết cát Mỹ Hòa, sông Gianh hết nước, La Hà hết quan” - dân Quảng Bình truyền tụng câu nói với ý vùng đất La Hà thời nào cũng sinh nhân kiệt, lưu danh sử sách.
Vùng đất La Hà nay thuộc xã Quảng Văn, thị xã Ba Đồn. Chỉ trong gần 1 thế kỷ dưới thời nhà Nguyễn, La Hà có đến 5 vị đỗ đại khoa tiến sĩ, 1 phó bảng và 32 người đỗ hương khoa tú tài, cử nhân…cùng đông đảo giới nho sinh “tầm sư học đạo”. Vùng đất này được xếp thứ 2 trong “bát danh hương” và là làng khoa bảng nổi tiếng nhất Quảng Bình.
Đất thiêng sinh hiền tài
Thôn La Hà như một “ốc đảo” giữa dòng sông Gianh bởi bốn bề là nước. Thuở khai thiên lập địa, 2 nhánh chính của sông Gianh là nguồn Son và nguồn Nậy đổ về cửa Hác gặp nhau tạo nên một bãi nổi khá lớn. Vùng đất này có hình tựa con cá chép bơi ngược, với 5 nhánh sông phụ đổ dồn vào nên người ta thường ví La Hà là “Ngũ long tranh châu”.
Năm Lê Thánh Tông (1640-1697), trong một lần Nam chinh, nhà Vua thấy địa thế bãi nổi này kỳ lạ bèn cho lập làng lấy tên La Hà xã, nghĩa là ngôi làng bao bọc bởi sông nước và cũng từ đây mảnh đất này sản sinh ra một nền văn hóa độc đáo, nuôi dưỡng nhiều nhân tài tuấn kiệt.
 Đình làng thôn La Hà - nơi ghi danh nhiều tiến sĩ, phó bảng được công nhận là di tích lịch sử tỉnh Quảng Bình
Đình làng thôn La Hà - nơi ghi danh nhiều tiến sĩ, phó bảng được công nhận là di tích lịch sử tỉnh Quảng Bình
Đất La Hà tuy nghèo nhưng hiếu học và nức tiếng sản sinh nhân tài. Dưới thời nhà Nguyễn, toàn huyện Quảng Trạch có 15 vị đại khoa, riêng La Hà có 6 vị, nhiều nhất trong huyện. Trong các kỳ thi hương, từ năm Quý Dậu 1813 đến năm Mậu Ngọ 1918, có 270 vị đỗ cử nhân, trong đó huyện Quảng Trạch có 113 vị, riêng La Hà có tới 32 vị, cũng chiếm số lượng nhiều nhất so với các địa phương trong tỉnh Quảng Bình.
 Tấm bia ghi danh các tiến sĩ, phó bảng ở đình làng La Hà
Tấm bia ghi danh các tiến sĩ, phó bảng ở đình làng La Hà
Dưới triều vua Tự Đức năm Tân Hội thứ tư 1851, trong kỳ thi hội đã ghi nhận một bảng vàng rực rỡ nhất cho Quảng Bình khi toàn tỉnh thời điểm ấy có 3 tiến sĩ thì riêng La Hà đã có 2 vị. Điều thú vị, 2 người đỗ đạt ở La Hà là thầy - trò “lều chõng” cùng nhau. Thầy là Phạm Nhật Tân (41 tuổi), còn trò là Trần Văn Hệ (24 tuổi). Năm ấy, cả 2 thầy trò cùng lên kinh ứng thí và cùng đỗ một khóa thi, điều mà các triều đại phong kiến xưa cho là quý hiếm.
Nổi tiếng hiếu học ở La Hà là dòng họ Trần và họ Phạm. Họ Trần có 2 anh em là Trần Văn Chuẩn đỗ tiến sĩ, em là Trần Văn Thức đỗ cử nhân. Hai cha con cùng thi đỗ đạt và làm quan là tiến sĩ Trần Văn Hệ và con trai là Trần Hữu Xứng đỗ cử nhân. Họ Phạm cũng có 2 cha con Phạm Huy Bính, Phạm Huy Rinh cùng đỗ cử nhân.
Sử sách ghi lại, La Hà có tới hàng trăm người có học vị từ cử nhân đến tiến sĩ. Với thành tích khoa bảng rực rỡ như vậy nên người Quảng Bình truyền miệng câu ca: “Khi nào hết cát Mỹ Hòa, sông Gianh hết nước, La Hà hết quan”.
“Vật giao La Hà trái”
Ông Phạm Văn Mùi, Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Quảng Văn, 1 bậc cao niên dẫn chúng tôi vào đình làng của thôn La Hà và kể nhiều câu chuyện mà ông thuộc làu khi giới thiệu về ngôi làng khoa bảng của mình.
Đến nay, người dân thôn La Hà vẫn lưu truyền và kể lại đức tính hiếu học của 3 anh em nhà họ Trần, là: Trần Khắc Mẫn; Trần Khắc Thận và Trần Khắc Khoan. Tương tuyền, 3 anh em họ Trần vì nhà quá nghèo nên không có tiền mời thầy dạy, mua đèn sách. Họ dùng mo cau hoặc nang tre làm giấy viết. Hằng ngày, ngoài việc xuống sông mò cua, bắt ốc kiếm sống thì 3 anh em đã lén lút đến nhà thầy, nấp phía sau nghe trộm bài thầy giảng rồi chép lại. Đến đêm, cả 3 anh em bắt đom đóm bỏ vào bong bóng lợn (bàng quan con heo) làm đèn “dùi mài kinh sử”.

 Ông Phạm Văn Mùi tự hào khi kể lại chuyện khoa bảng ở làng La Hà với phóng viên Báo Người Lao Động
Ông Phạm Văn Mùi tự hào khi kể lại chuyện khoa bảng ở làng La Hà với phóng viên Báo Người Lao Động

Trong 3 anh em, thì anh cả Mẫn và em út Khoan trong kì thì lần đầu đã đỗ đạt và làm quan đến chức án sát dưới thời vua Minh Mạng, còn cụ Thận “học tài thi phận” khi thi 7 lần không đỗ, lần thứ 8, cụ mới thi đỗ tú tài. Triều đình xét thấy đức tính kiên nhẫn, hiếu học của cụ nên “đặc cách” cho đỗ cử nhân, phong làm quan tri huyện và được nhà Vua ban tặng cho câu đối: “Nhất cử thành danh thiên hạ hữu, Bát khoa liên trúng thế gian vô” - nghĩa là 1 lần đỗ đạt làm quan nhiều vô kể, còn thi 8 lần mới làm quan thì thiên hạ không bao giờ có.

Dưới thời nhà Nguyễn, La Hà có đội ngũ trí thức đông đảo tài cao, học rộng, nhiều người làm quan to nên nhân dân trong vùng rất nể phục thậm chí có phần ái ngại khi giao lưu với người trong làng. Bởi vậy nên có câu thành ngữ “Vật giao La Hà trái”.
Bên trong ngồi đình cổ thờ các tiến sĩ, phó bảng và những người đỗ đạt cao ở La Hà
Bên trong ngồi đình cổ thờ các tiến sĩ, phó bảng và những người đỗ đạt cao ở La Hà
Tiến sĩ Trần Văn Chuẫn - một người La Hà từng được cử làm Phó sứ dưới thời Tự Đức đi công cán ngoại giao tại Trung Quốc. Nhờ tài năng ứng đối giữ gìn quốc thể, làm quan có chứng tích, lại thanh liêm mà về sau cụ Chuẫn được nhà vua thăng làm Tổng đốc Nghệ An, rồi lên Thượng thư Bộ Công…

Xếp thứ 2 trong "Bát danh hương" của Quảng Bình
Trong quá trình lịch sử, Quảng Bình đã hình thành nhiều ngôi làng là những địa danh nổi tiếng có những nét văn hóa độc đáo, khoa bảng, phong cảnh kỳ thú, trai gái tài sắc…riêng biệt và được truyền tụng từ bao đời nay với tên gọi là "Bát danh hương" nghĩa là 8 ngôi làng: "Sơn - Hà - Cảnh - Thổ, Văn - Võ - Cổ - Kim", gồm: Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xa, Cổ Hiền và Kim Nại. Trong đó La Hà được xếp thứ 2 với danh hiệu "Làng Khoa bảng".
Theo Hoàng Phúc (NLĐO)

Có thể bạn quan tâm

Dựng cơ đồ bạc tỷ trên cát trắng

Dựng cơ đồ bạc tỷ trên cát trắng

(GLO)- Trên vùng đất cát trắng bạc màu, “khỉ ho cò gáy”, nông dân Nguyễn Xuân Ánh (SN 1972, thôn Thuận Phong, xã Hội Sơn) đã bền bỉ dựng nên một trang trại tổng hợp gần 10 ha, bình quân lợi nhuận 500 - 700 triệu đồng/năm.

Bình yên sau những ngày lạc lối

Trở về con đường sáng sau những ngày lạc lối

(GLO)- Thời gian qua, lực lượng Công an tỉnh Gia Lai đã kiên trì bám cơ sở, cùng cấp ủy, chính quyền địa phương, người có uy tín cảm hóa, thức tỉnh những đối tượng từng nghe theo tổ chức phản động FULRO. Nhờ đó, nhiều người đã từ bỏ những việc làm sai trái, quay về với con đường sáng và vòng tay yêu thương của buôn làng.

Tết này, người dân vùng bão lũ có nhà mới

Tết này, người dân vùng bão lũ có nhà mới

(GLO)- Càng gần đến Tết Nguyên đán, những căn nhà mới của người dân vùng bão lũ càng hiện rõ hình hài. Khi những mái ấm được dựng lên từ mồ hôi, công sức của bộ đội và sự chung tay của cộng đồng, mùa xuân cũng kịp về sớm hơn với những gia đình lam lũ từng chịu nhiều mất mát do thiên tai.

Bo bo vào mùa đẫy hạt

Bo bo vào mùa đẫy hạt

(GLO)- Cuối năm, trên những nương rẫy vùng cao xã Krong (tỉnh Gia Lai), bo bo (còn có tên gọi khác là cao lương, lúa miến, mộc mạch) bước vào thời điểm chín rộ, hạt căng tròn, báo hiệu mùa thu hoạch đã đến.

Pơtao Apui: Vua Lửa của người Jrai

Pơtao Apui: Vua Lửa của người Jrai

(GLO)- Ở khu vực phía Tây tỉnh, trên vùng đất Chư A Thai, truyền thuyết về Pơtao Apui - Vua Lửa của người Jrai đến nay vẫn còn vang vọng. Điều này không chỉ lưu giữ một di sản độc đáo của Tây Nguyên, mà đang trở thành không gian văn hóa - du lịch.

Mưu sinh bên miệng 'tử thần'

Mưu sinh bên miệng 'tử thần'

Khi màn đêm còn phủ đặc sương mặn, cũng là lúc những chiếc thuyền thúng nhỏ bé bắt đầu nghiêng mình lao vào biển động. Ở các làng chài bãi ngang Quảng Ngãi, mùa mưa bão không phải thời điểm trú ẩn, mà trái lại là “mùa vàng” hiếm hoi.

Ký ức lúa nương thiêng

Ký ức lúa nương thiêng

(GLO)- Trên những triền núi ở xã Vân Canh (tỉnh Gia Lai), đồng bào người Chăm H’roi và Bahnar vẫn gieo trồng lúa nương. Với họ, đây không chỉ là vụ mùa mà quan trọng hơn là cách gìn giữ ký ức của cha ông, hương vị thiêng quý của núi rừng.

Tìm lại mình từ bóng tối

Tìm lại mình từ bóng tối

Những cơn “phê” chớp nhoáng, những phút ngông cuồng tuổi trẻ, nông nổi đã đẩy nhiều thanh niên ở Quảng Ngãi lao vào vòng xoáy ma túy. Khi tỉnh lại, trước mắt họ chỉ còn là gia đình tan tác, sức khỏe tàn phá và tương lai bị bóng tối nghiện ngập nuốt chửng.

Vào rốn lũ cứu người

Vào rốn lũ cứu người

Giữa lúc thiên nhiên thử thách, họ đã chọn hành động; giữa hiểm nguy, họ chọn dấn thân và giữa bao nỗi lo, họ mang đến hy vọng. Những chàng trai từ Đà Lạt, Phan Thiết đã vượt hàng trăm kilomet giữa mưa lũ, sạt lở để đến với người dân vùng lũ Khánh Hòa, Phú Yên (cũ).

Trở về nẻo thiện

Trở về nẻo thiện

Hiểu được không nơi nào bằng, yên bình như buôn làng, những già làng, người có uy tín ở Gia Lai kiên trì đêm ngày vận động, giải thích cho người dân không nghe theo lời dụ dỗ của “Tin lành Đê Ga”.

Căn nhà của bà Đào bị đổ sập hoàn toàn trước cơn lũ dữ.

Những phận người ở rốn lũ Tuy Phước

(GLO)- Chỉ trong vòng nửa tháng, người dân vùng rốn lũ Tuy Phước phải gồng mình gánh chịu 2 đợt bão lũ lịch sử. Bên cạnh những căn nhà trơ trọi sau lũ, những phận người trắng tay vẫn cố gắng gượng dậy, với hy vọng được dựng lại mái ấm và cuộc sống yên bình.

Chuyện cổ tích của buôn làng

Chuyện cổ tích của buôn làng

(GLO)- Ở làng Tươl Ktu (xã Đak Đoa), khi nhắc đến vợ chồng bác sĩ Nay Blum - H’Nơn, người dân nơi đây luôn kể về họ như kể lại những câu chuyện cổ tích. Với họ, đôi vợ chồng bác sĩ ấy là quà của Yang tặng cho làng Tươh Ktu.

Chiêu trò “việc nhẹ, lương cao”: Vỏ bọc tội phạm mua bán người - Kỳ cuối: Cùng ngăn chặn tội ác

Chiêu trò “việc nhẹ, lương cao”: Vỏ bọc tội phạm mua bán người - Kỳ cuối: Cùng ngăn chặn tội ác

(GLO)- Các cơ quan chức năng, nhất là ngành Công an, chính quyền địa phương là lực lượng chủ công trong phòng, chống mua bán người. Tuy nhiên, toàn xã hội cũng phải cùng vào cuộc và quan trọng nhất là mỗi cá nhân phải chủ động bảo vệ mình bằng cách nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật.

Dư vang Plei Me

Dư vang Plei Me

(GLO)- 60 năm đã trôi qua kể từ chiến thắng Plei Me lịch sử (tháng 11-1965), nhưng dư vang của trận đầu thắng Mỹ trên chiến trường Tây Nguyên vẫn còn vẹn nguyên trong ký ức của những cựu binh già. 

Một góc trung tâm xã Kon Chiêng.

Đánh thức Kon Chiêng

(GLO)- Từ quốc lộ 19 rẽ vào tỉnh lộ 666 khoảng 40 km thì đến xã Kon Chiêng. Hai bên đường là những triền mía xanh mát, thấp thoáng những mái nhà sàn trong không gian xanh thẳm của núi rừng, gợi về một Kon Chiêng đang vươn mình đổi thay.

Những chiếc bè nuôi thủy sản của ngư dân bị sóng đánh vỡ tan, trôi dạt ven biển.

Xác xơ làng chài sau cơn bão dữ...

(GLO)-Sau cơn bão dữ Kalmaegi (bão số 13), những làng chài vốn yên bình, đầy sinh khí bỗng chốc trở nên xác xơ, trơ trọi và ngổn ngang chỉ sau vài giờ bão quét qua. Cảnh quan rồi sẽ dần hồi phục, nhưng những mất mát, tổn thất vẫn sẽ đè trĩu trên đôi vai người dân ven biển rất lâu nữa...

Cảnh hoang tàn, đổ nát ở làng chài Nhơn Lý, Gia Lai. Ảnh: Đức Nhật

Gượng dậy sau bão

Bão Kalmaegi (bão số 13) đã tan, trên dải đất ven biển Gia Lai, Đắk Lắk, người dân lặng lẽ nhặt lại từng tấm tôn, viên ngói, gom góp chút bình yên từ đống hoang tàn.

null