Nghề chằm nón ngựa Phú Gia có lịch sử gần 300 năm, gắn với đời sống văn hóa của người dân vùng đất Phú Gia (nay thuộc xã Xuân An, tỉnh Gia Lai).
Năm 2024, nghề chằm nón ngựa Phú Gia được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nét riêng của nón ngựa Phú Gia là phần hoa văn được thêu, trang trí công phu với nhiều hình tượng quen thuộc trong văn hóa truyền thống như long, lân, quy, phụng; mai, lan, cúc, trúc hay các mô típ mang ý nghĩa cầu mong bình an, may mắn.
Hiện làng nghề có khoảng 300 hộ làm nón, sản xuất khoảng 60.000 chiếc nón thông thường mỗi năm. Tuy nhiên, các hộ chủ yếu bán sỉ cho thương lái với mức giá từ 70.000-150.000 đồng/chiếc. Đối với dòng nón ngựa truyền thống cao cấp, sản lượng tiêu thụ chỉ khoảng 130 chiếc/năm.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là làng nghề còn rất ít nghệ nhân có khả năng đảm nhiệm toàn bộ 10 công đoạn chế tác phức tạp. Phần lớn nghệ nhân đã bước sang tuổi 80, trong khi thế hệ trẻ ít hứng thú tiếp nối nghề do hiệu quả kinh tế thấp.
Nguyên liệu phục vụ sản xuất cũng đang phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài; sự xuất hiện của một số loại chỉ thêu, vải the giá rẻ nhập khẩu đang dần thay thế sợi tơ dứa rừng truyền thống.
Trong bối cảnh không gian du lịch tỉnh Gia Lai được mở rộng, phát triển du lịch cộng đồng, du lịch di sản, sinh thái nông thôn gắn với các làng nghề truyền thống được xác định là hướng đi tất yếu.
Đề án nhằm khắc phục những hạn chế như sản xuất manh mún, thiếu liên kết chuỗi, thu nhập lao động thấp, nguy cơ thất truyền kỹ nghệ cổ; đồng thời đầu tư đồng bộ cơ sở hạ tầng, thiết chế văn hóa và kết nối tuyến, điểm du lịch, từng bước đưa làng nghề nón ngựa Phú Gia trở thành điểm đến độc đáo, thu hút du khách trong và ngoài nước, nhất là trong khuôn khổ Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026.
Đề án xác định bảo tồn là mục tiêu cốt lõi, du lịch là động lực để phát huy giá trị di sản; lấy cộng đồng dân cư và nghệ nhân làm chủ thể của quá trình bảo tồn và khai thác giá trị di sản.
Đồng thời, việc thực hiện phải bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân với gìn giữ tính nguyên gốc, tính xác thực của nghề truyền thống.
Đến năm 2030, Gia Lai đặt mục tiêu duy trì và phát triển đội ngũ nghệ nhân, tổ chức 2-3 lớp truyền nghề định kỳ hằng năm; số hóa 100% cơ sở dữ liệu về nghề làm nón ngựa Phú Gia và phấn đấu có thêm 2-3 nghệ nhân ưu tú được phong tặng.
Trong sản xuất, đề án hướng đến ổn định và phát triển số lượng hộ tham gia nghề truyền thống, đồng thời đa dạng hóa sản phẩm theo 3 dòng gồm dòng di sản, dòng đương đại và dòng lưu niệm. Về du lịch, phấn đấu đạt từ 8.000-10.000 lượt khách tham quan/năm, doanh thu từ du lịch và dịch vụ gắn với làng nghề tăng 10% mỗi năm.
Đề án cũng đặt mục tiêu có ít nhất 10-15 hộ dân tham gia cung cấp dịch vụ du lịch cộng đồng như homestay, trải nghiệm. Đến năm 2027, hoàn thành nâng cấp hệ thống giao thông kết nối ĐH 20 với QL 19B; đến năm 2030 hoàn thành Trung tâm văn hóa làng nghề gồm bảo tàng, nhà trưng bày, quảng trường, khu trình diễn, bãi đỗ xe và các tiện ích công cộng.
Trong phát triển du lịch, địa phương sẽ xây dựng các sản phẩm như tham quan không gian làng nghề, trải nghiệm chế tác, giao lưu với nghệ nhân, sản phẩm giáo dục trải nghiệm cho học sinh và quà lưu niệm thủ công.
Tour “Một ngày làm nghệ nhân nón ngựa Phú Gia” được hoàn thiện theo hướng chuyên nghiệp; đồng thời nghiên cứu xây dựng thêm các sản phẩm du lịch gắn với làng nghề và các điểm du lịch khác trên địa bàn.
Đáng chú ý, đề án định hướng đưa du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia vào hệ thống các tour, tuyến trải nghiệm di sản văn hóa trọng điểm của tỉnh, trở thành điểm dừng chân cố định trên trục hành lang kinh tế - du lịch “Biển Quy Nhơn - Cao nguyên Pleiku”.
Hành trình trải nghiệm được định hướng gồm: tham quan không gian làng nón, thực hành một số công đoạn dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và giao lưu, chia sẻ câu chuyện lịch sử di sản.
Tổng nhu cầu vốn thực hiện đề án giai đoạn 2026-2030 dự kiến 37,6 tỷ đồng, gồm 25,3 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh và 12,3 tỷ đồng từ ngân sách địa phương.
Trong đó, các hạng mục lớn gồm 19,5 tỷ đồng đầu tư mới, cải tạo hệ thống đường giao thông kết nối đến làng nghề; 15 tỷ đồng xây dựng Trung tâm văn hóa làng nghề; 1,6 tỷ đồng sửa chữa, nâng cấp nhà trưng bày hiện có và chuyển đổi thành nhà thờ Tổ nghề.
Bên cạnh đầu tư hạ tầng, kinh phí còn được bố trí cho hỗ trợ mua sắm máy móc, thiết bị phục vụ làm nón; đào tạo, truyền nghề; sưu tầm hình ảnh, lưu giữ công cụ, thiết bị; xây dựng video, clip, tư liệu bảo tồn nghề; tuyên truyền, quảng bá sản phẩm nón ngựa Phú Gia và đào tạo người dân làm du lịch.
