Trong nắng sớm, đồi cỏ tranh nằm ven đường vào vùng đất Hà Đông phấp phới những vạt bông trắng mềm.
Giữa bao la núi đồi, thảng hoặc mới có một ngôi nhà nhỏ chênh vênh sườn dốc, miền cỏ tranh bung trắng như mây, đẹp như một miền cổ tích dù không cần rực rỡ.
Có lẽ mọc hoang dại giữa mênh mông núi đồi nên cỏ tranh mang vẻ đẹp của tự do.
Cỏ bung trắng như mây trời trên những ngọn đồi thênh thang dẫn dụ bước chân bao lữ khách. Ngược lên đồi cỏ, đi giữa những cụm cỏ ken dày, xanh mướt, nghe lá cỏ xào xạc sau mỗi bước chân. Lá cỏ tranh nhọn và sắc. Nhưng hoa cỏ lại mềm như nhung, chạm nhẹ lên da thịt như những cái vuốt ve rất dịu dàng.
Chúng tôi ngang qua miền cỏ tranh khi nắng sớm còn đọng trên những triền đồi. Đến lúc trở ra thì chiều đã muộn. Cơn mưa rừng bất ngờ kéo tới. Bầu trời xám sẫm màu chì càng làm nổi bật những đồi tranh trắng muốt trải dài theo triền dốc.
Sấm ầm ì vọng từ phía chân trời. Những tia chớp lóe lên sau rặng núi phía xa. Vậy mà đứng giữa miền cỏ tranh bung trắng trong cơn mưa chiều, giữa bao la núi đồi, lại có cảm giác bình yên đến lạ.
Ở Tây Nguyên, hiếm có loài cỏ dại nào có sức sống mãnh liệt và gắn với đời sống, ký ức con người sâu đậm như loài cỏ tranh. Loài cỏ dại ấy hiện diện suốt dọc dài đời sống của đồng bào miền núi như một phần thân thuộc.
Những mái nhà tranh bạc màu giữa đại ngàn xanh thẳm hay mùi khói bếp đi qua những lớp tranh mang theo một thứ hương vị ký ức rất riêng.
Nhiều nơi trên cao nguyên Gia Lai, bà con Bahnar vẫn thường cắt tranh về đan thành từng tấm lợp mái nhà rông, nhà sàn, che vách kho lúa hay dựng những căn chòi trên rẫy.
Những mái tranh dày cả gang tay giúp ngôi nhà mát vào mùa khô, ấm vào mùa mưa và những đợt gió lạnh tràn về từ đại ngàn.
Người Bahnar ở vùng đất Hà Tây (xã Ia Khươl) đến nay vẫn còn giữ nhiều ngôi nhà rông truyền thống với mái tranh cao vút giữa làng.
Mỗi mùa mưa xuống, khi cỏ tranh xanh tốt nhất, những người phụ nữ lại lên núi cắt tranh mang về chất dưới gầm sàn để dành vá mái nhà hay sửa chữa nhà rông. Mỗi lần làng tu sửa nhà rông, phụ nữ trong độ tuổi lao động đều phải góp hàng chục bó tranh như một phần trách nhiệm với cộng đồng.
Cỏ tranh không chỉ là vật liệu dựng nhà mà còn là ký ức của những năm tháng gian khó. Trong những câu chuyện kể bên bếp lửa của các già làng, “muối cỏ tranh” vẫn còn tươi nguyên trong ký ức.
Đó là thứ tro được đốt từ cỏ tranh để chấm củ mì thay muối trong những năm kháng chiến “đói cơm lạt muối”. Một món ăn nghe giản đơn, nhưng nhắc nhớ cả một thời đánh giặc, giữ làng bằng tất cả sức chịu đựng của con người miền núi.
