Từ quốc lộ 19 rẽ vào tuyến Trường Sơn Đông, bạt ngàn mía hiện ra xanh ngát đến tận chân trời.
Trên những cánh đồng xanh trải dài từ thung lũng đến sườn đồi, tiếng lá mía rì rào trong gió như khúc hát của ấm no, ngân lên niềm tin về một hướng phát triển bền vững cho đất và người Tây Gia Lai.
Cánh đồng lớn mở lối thoát nghèo
Ở các xã có đông đồng bào Bahnar như: Kbang, Tơ Tung, Kông Bơ La, ký ức đói nghèo vẫn còn đó. Trước đây, bà con chủ yếu trồng mì, bắp, lúa rẫy; sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc mưa nắng nên năng suất thấp, thu nhập bấp bênh.
Sự hình thành vùng nguyên liệu mía theo mô hình cánh đồng lớn đã tạo nên bước chuyển rõ rệt. Riêng xã Tơ Tung hiện có hơn 4.600 ha mía nguyên liệu, năng suất 75 tấn/ha. Nhiều diện tích được dồn đổi thành các cánh đồng vài chục đến hàng trăm héc ta, tạo điều kiện thuận lợi để cơ giới hóa và tổ chức sản xuất bài bản.
Ông Đinh Kgen - Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Bờ - Chư Pâu có 4 ha mía trong cánh đồng khoảng 150 ha với hơn 80 hộ tham gia, nhớ lại: “Trước đây thu hoạch rất cực, lá mía cứa rát tay, phải thuê nhiều người. Nay có máy móc hỗ trợ, chi phí giảm, năng suất tăng, bà con đỡ vất vả hơn”.
Thu nhập ổn định từ mía giúp đời sống trong làng khởi sắc. Con em nhiều gia đình được nhận vào làm công nhân vận hành cơ giới cho nhà máy đường. “Thanh niên trong làng không còn phải đi làm thuê xa nữa. Hiện làng có 148 hộ thì hộ nghèo chỉ còn 18 hộ” - ông Kgen phấn khởi.
Anh Đinh Thinh - người tiên phong vận động bà con dồn điền đổi thửa, cho biết: “Thời gian đầu không ít hộ còn e ngại, lo giá mía bấp bênh như mì, bắp trước đây. Mình phải làm trước để bà con thấy hiệu quả. Khi có nhà máy bao tiêu, ai cũng yên tâm tham gia”.
Theo ông Lê Thanh Sơn - Chủ tịch UBND xã Tơ Tung, cánh đồng lớn không chỉ tăng diện tích mà còn thay đổi tư duy sản xuất của đồng bào Bahnar. “Từ làm theo tập quán, nay bà con sản xuất theo quy trình kỹ thuật, biết tính toán chi phí, lợi nhuận. Nhờ vậy nhiều hộ đã thoát nghèo bền vững” - ông Sơn cho hay.
Cơ giới hóa và sức mạnh của liên kết
Trong chuỗi liên kết mía đường khu vực phía Tây Gia Lai, Nhà máy đường An Khê (Công ty cổ phần Đường Quảng Ngãi) hiện quản lý vùng nguyên liệu khoảng 36.000 ha, được xem là vùng mía tập trung lớn nhất cả nước, chiếm khoảng 20% diện tích mía nguyên liệu toàn quốc.
Đây là nền tảng để nhà máy vận hành ổn định với công suất ép 18.000 tấn mía/ngày, thuộc nhóm lớn nhất Việt Nam.
Giữa chính vụ, trước cổng Nhà máy, hàng trăm xe tải chở mía nối đuôi nhau chờ cân. Hệ thống cân điện tử hoạt động liên tục, rút ngắn thời gian chờ, góp phần giữ chữ đường cho mía.
Ông Nguyễn Hoàng Phước - Phó Giám đốc Nhà máy, cho biết: “Muốn người dân có lãi thì phải giảm chi phí và tăng năng suất. Vì vậy chúng tôi đầu tư mạnh vào cơ giới hóa. Hiện nhà máy có hàng trăm máy cày công suất lớn, nhiều máy thu hoạch và phương tiện chuyên dụng phục vụ vùng nguyên liệu”.
Theo ông Phước, một máy thu hoạch có thể đạt khoảng 300 tấn mía/ngày, tương đương rất nhiều lao động thủ công. Thu hoạch bằng máy cắt sát gốc giúp mía tái sinh đều; lá mía được giữ lại làm phân hữu cơ tự nhiên. Mỗi năm, doanh nghiệp đầu tư hơn 400 tỷ đồng vốn hỗ trợ người trồng mía thông qua cung ứng giống, phân bón, vật tư và dịch vụ cơ giới hóa.
“Cơ giới hóa chỉ hiệu quả khi có cánh đồng lớn. Do đó, chúng tôi phối hợp địa phương vận động bà con dồn điền đổi thửa, làm đường nội đồng, xây dựng vùng nguyên liệu bền vững” - ông Phước nhấn mạnh.
Với đồng bào Bahnar, điều quan trọng nhất là đầu ra ổn định. Khi tham gia cánh đồng lớn, bà con được hỗ trợ giống, kỹ thuật, một phần vật tư và ký hợp đồng bao tiêu. Sự liên kết này giúp người trồng mía yên tâm đầu tư, không còn cảnh được mùa rớt giá.
Ông Lê Thanh Sơn cho biết thêm: “Chính quyền xã phối hợp chặt chẽ với Nhà máy trong tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật và giám sát thực hiện hợp đồng, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa nông dân và doanh nghiệp”.
Người Jrai trên đất sỏi và niềm tin vào mùa mía ngọt
Không chỉ ở Kbang, Tơ Tung, Kông Bơ La, câu chuyện mía ngọt còn lan đến các xã Ia Hrú, Pờ Tó, Phú Túc - nơi có đông đồng bào Jrai sinh sống. Trên vùng đất sỏi pha cát, nắng nóng theo mùa, trước đây bà con trồng bắp, mì cho giá trị thấp. Khi cây mía chứng tỏ hợp đất và có doanh nghiệp bao tiêu, đồng bào nơi đây mạnh dạn chuyển đổi.
Ông Ksor Bớt (làng Ia Sa, xã Ia Hrú) cho biết: “Nhờ mía mà gia đình tôi xây được nhà kiên cố, nuôi con ăn học. Vụ này giá mía ổn định nên tôi dự tính mở rộng thêm diện tích”.
Tại xã Phú Túc, nhiều hộ Jrai đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, áp dụng thâm canh nên năng suất đạt 120 - 140 tấn/ha. Đường nội đồng được mở rộng, xe cơ giới vào tận ruộng, giảm đáng kể chi phí thu hoạch.
Chị Rơ Mah H’Len (buôn Ia Rnho) chia sẻ: “Ngày trước chăm sóc mía mất rất nhiều thời gian, nhất là bón phân, làm cỏ. Từ khi áp dụng tưới nhỏ giọt và cơ giới hóa, năng suất tăng gấp đôi, có ruộng đạt 120 tấn/ha. Doanh nghiệp thu mua ổn định nên bà con rất phấn khởi”.
Ông Đặng Hoài Châu - Chủ tịch UBND xã Phú Túc, nhận định: “Cây mía phù hợp điều kiện thổ nhưỡng của địa phương. Khi có doanh nghiệp liên kết và cơ giới hóa, thu nhập của bà con cao hơn nhiều so với trồng mì trước đây. Xã tiếp tục vận động mở rộng diện tích gắn với bảo đảm nguồn nước và hạ tầng”.
Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Phước khẳng định: Phát triển bền vững phải gắn với lợi ích của nông dân. Nhà máy cam kết thu mua theo hợp đồng, tiếp tục đầu tư vùng nguyên liệu. Đầu năm 2026, dự án nâng công suất lên 25.000 tấn mía/ngày được khởi công, tạo thêm động lực cho toàn vùng.
Trên những cánh đồng mía của đồng bào Bahnar và Jrai hôm nay, tiếng máy cắt hòa cùng tiếng gió tạo nên nhịp sống mới. "Khúc hát" của cây mía không chỉ kể chuyện mùa vụ mà còn kể câu chuyện đổi thay: Từ sản xuất manh mún sang cánh đồng lớn, từ lao động nặng nhọc sang cơ giới hóa, từ lo toan thiếu đói sang niềm tin vào ngày mai.
Ở Tây Gia Lai hôm nay, giữa mênh mang mía ngọt, tiếng lá xào xạc trong gió như nhắc rằng: Khi người dân quyết tâm, chính quyền đồng hành và doanh nghiệp gắn bó lâu dài, những mùa mía ngọt sẽ còn nối dài trên cao nguyên.