Sự bình yên nơi đây không phải trạng thái tự nhiên, mà là kết quả của quá trình gìn giữ và thích nghi của cộng đồng Jrai trước nhịp sống hiện đại.
Gìn giữ bản sắc
Ia Nueng nằm kề Biển Hồ - danh thắng được ví như “đôi mắt Pleiku”. Vị trí ấy không chỉ mang lại lợi thế cảnh quan mà còn định hình cấu trúc không gian sống.
Năm 2019, 5 làng cũ (Brel, Sơr, Đal, Phung 1, Phung 2) được sáp nhập thành Ia Nueng, song những lớp ký ức và cấu trúc văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ.
Không gian làng hiện lên như một hệ sinh thái văn hóa. Từ đầu ngõ đến cuối làng là màu xanh của cây trái lâu năm như vú sữa, nhãn, mít, bơ, sầu riêng, xoài… xen lẫn những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Đây vừa là cảnh quan, vừa là nền tảng sinh kế và nhịp sống cộng đồng.
Trong đó, loài cây vú sữa trở thành dấu ấn đặc trưng. Chỉ tay về những tán vú sữa ven đường, ông Hyun (SN 1962) cho biết giống cây này đã bén rễ ở Ia Nueng từ những năm 60 của thế kỷ trước.
Qua nhiều thế hệ, vú sữa không chỉ cho trái ngọt mà còn là “tài sản tích lũy”, có cây được định giá tới hàng trăm triệu đồng. Người dân trồng vú sữa trong sân, trước ngõ, sau vườn như một phần ký ức gia đình, gắn bó tự nhiên với đời sống thường nhật.
Hiện làng Ia Nueng còn khoảng 10 cây đa cổ thụ. Theo bà Rcom H’Myữ (SN 1979), trong cấu trúc làng Jrai, cây đa, giọt nước, nhà mồ là những thứ không thể thiếu. Đó là nơi gắn với đời sống và tâm linh của người dân.
Từ không gian ấy, các lớp ký ức văn hóa tiếp tục được duy trì. Nhớ về lễ pơ thi, bà Rcom H’Myữ kể: “Ngày trước, mỗi mùa lễ hội, cả làng cùng chuẩn bị. Người lo thức ăn, người chuẩn bị rượu ghè, ai cũng có phần việc của mình. Xong lễ, mọi người còn ngủ lại nhà mồ, rất gắn bó”.
Những chi tiết tưởng nhỏ như quả bầu khô đựng nước, đống củi xếp bên hiên, ruộng lúa cuối làng… lại là những “mã văn hóa”, cho thấy Ia Nueng chưa bị cuốn theo quá trình đô thị hóa. Nhiều giá trị vật thể cũng được bảo tồn chủ động. Những ngôi nhà sàn gỗ hàng chục năm tuổi vẫn được gìn giữ, sửa chữa để tiếp tục sử dụng.
Xây dựng làng giàu đẹp
Sự bình yên của Ia Nueng không phải trạng thái tĩnh, mà được nâng đỡ bởi nền kinh tế nông nghiệp tương đối ổn định.
Làng Ia Nueng hiện có 225 hộ, hơn 1.000 nhân khẩu, chỉ còn 1 hộ cận nghèo.
Năm 2019, làng đạt chuẩn nông thôn mới; đến năm 2023 được công nhận là làng du lịch cộng đồng và được chọn làm điểm xây dựng mô hình làng nông thôn mới trong đồng bào dân tộc thiểu số.
Theo già làng Hmrik (SN 1948), nguồn thu của làng chủ yếu đến từ cà phê. Người dân vừa trồng cà phê ở các vùng lân cận như Trà Đa, Hà Bầu, Chư Păh, vừa duy trì sản xuất lúa ở những thửa ruộng nhỏ quanh làng.
Từ những năm 1980-1990, bà con đã chủ động đưa giống cà phê về trồng. Đến nay, mỗi hộ có thể đạt thu nhập khoảng 100 triệu đồng/năm. Xu hướng canh tác cũng thay đổi theo hướng xen canh cà phê với sầu riêng, bơ, xoài, nhãn, mít, dâu tằm… nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế.
“Đất đai bằng phẳng, màu mỡ, nước tưới dồi dào, thời tiết mát mẻ quanh năm. Ông bà mình chọn đất lập làng rất hay, để con cháu vừa giữ được bản sắc, vừa phát triển kinh tế” - già làng Hmrik chia sẻ.
Cùng với phát triển nông nghiệp, du lịch cộng đồng đang mở ra hướng đi mới. Dân cư trong làng chủ yếu là người Jrai, bên cạnh một số hộ người Bana, Kinh đến sinh sống, làm ăn.
Chị Phạm Thị Nguyệt - chủ homestay Hơ Đơng - cho biết đã chọn quay về Ia Nueng khởi nghiệp vì môi trường sống trong lành, con người hiền hòa. “Đây cũng là lý do tôi đặt tên homestay Hơ Đơng, nghĩa là bình yên” - chị nói.
Hoạt động du lịch được tổ chức theo mô hình cộng đồng tự quản, có sự hỗ trợ của chính quyền địa phương. Tỉnh đã mở 2 lớp đào tạo du lịch cho phụ nữ trong làng; các sản phẩm gắn với nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, tạc tượng gỗ, ẩm thực (cơm lam, gà nướng) được đưa vào phục vụ du khách.
Từ năm 2023, làng phối hợp tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa cho học sinh vào dịp cuối tuần như tham quan làng, thăm cây đa, giọt nước, nghe kể chuyện, nấu cơm lam… Qua đó, đời sống văn hóa Jrai được giới thiệu một cách sinh động.
Giữa quá trình đô thị hóa, Ia Nueng vẫn giữ được không gian làng gần gũi thiên nhiên, nhà sàn, giọt nước, ruộng lúa, những vật dụng quen thuộc trong đời sống thường ngày. Sự song hành giữa tiện nghi hiện đại và yếu tố truyền thống cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của cộng đồng.
Nếu Biển Hồ được ví như “đôi mắt Pleiku” thì Ia Nueng là không gian nuôi dưỡng chiều sâu cho cảnh quan ấy. Giữa nhịp đô thị hóa ngày càng rõ nét, Ia Nueng cho thấy một cách phát triển hài hòa bản sắc và tăng trưởng. Chính điều đó làm nên giá trị riêng của ngôi làng Jrai bên Biển Hồ - lặng lẽ nhưng bền vững.
